ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Τα βιολογικά θεμέλια της ανθρώπινης νόησης

Humberto Maturana– Francisco Varela,Το Δέντρο της Γνώσης

 

Το Δέντρο της Γνώσης είναι το τρίτο βιβλίο της νέας σειράς με γενικό τίτλο «Εγκέφαλος και Νόηση» που οι εκδόσεις Κάτοπτρο παρουσιάζουν στο αναγνωστικό κοινό της χώρας μας. Στην ίδια σειρά έχουν ήδη κυκλοφορήσει το βιβλίο του διάσημου νευροβιολόγου J.Z. YoungΟ εγκέφαλος και οι φιλόσοφοι και πρόσφατα το βιβλίο του J. HaugelandΤεχνητή Νοημοσύνη, ένα από τα καλύτερα εισαγωγικά βιβλία σε αυτόν τον νέο γνωστικό – τεχνολογικό κλάδο.

Το βιβλίο που παρουσιάζουμε εδώ δεν έχει ασφαλώς τίποτα να ζηλέψει σε κύρος και επιστημονικό ενδιαφέρον από τα δύο προηγούμενα. Συγγραφείς του είναι δύο παγκοσμίου φήμης Χιλιανοί νευροεπιστήμονες, ο H. Maturana (διάσημος για τις έρευνές του στη νευροφυσιολογία της όρασης, αλλά και μεγάλος δάσκαλος και στοχαστής της βιολογικής σκέψης) και ο μαθητής του F. Varela, που σήμερα είναι διευθυντής ερευνών στο Institutde Neurosciences του Πανεπιστημίου του Παρισιού VI, κατέχει την έδρα της επιστημολογίας και των γνωσιακών επιστημών στο Ecole Polytechnique, ενώ παράλληλα διδάσκει σε σημαντικά πανεπιστήμια της Αμερικής.

Το βιβλίο τους καταφέρνει να ρίξει νέο φως στα ακανθώδη ερωτήματα «τι είναι γνώση;», «τι είναι νόηση;» και με ποιο τρόπο οι ζωντανοί οργανισμοί έγιναν ικανοί να τις παράγουν στην διάρκεια της ιστορίας τους;» Ούτε λίγο ούτε πολύ αυτό το σημαντικό βιβλίο θέλει να διαφωτίσει τα βιολογικά θεμέλια της γνώσης και της ανθρώπινης νόησης. Απορρίπτοντας την παραδοσιακή, για τον δυτικό πολιτισμό, διάζευξη του προβλήματος της ζωής –που το μελετά η βιολογία– από το πρόβλημα της γνώσης και της νόησης –που υποτίθεται ότι ανήκουν στη δικαιοδοσία της φιλοσοφίας ή της ψυχολογίας– οι συγγραφείς αποτολμούν μια συνθετική προσέγγιση που βλέπει το πρόβλημα της γνώσης και το πρόβλημα της ζωής ως τις δύο αδιαχώριστες όψεις του ίδιου νομίσματος.

Με πλούσια παραδείγματα, πολυάριθμες φωτογραφίες και σχήματα και έναν τρόπο γραφής πρωτότυπο αλλά κατανοητό, οι δύο σημαντικοί επιστήμονες – φιλόσοφοι καταφέρνουν να παρουσιάσουν στον μη ειδικό αναγνώστη τις ριζοσπαστικές επιστημονικές ιδέες τους που παρ’ ότι προκάλεσαν πολυάριθμες συζητήσεις, παρέμεναν έως χθες εγκλωβισμένες στις αποστειρωμένες αίθουσες της υψηλής διανόησης.

Στα πρώτα κεφάλαια του βιβλίου τους οι Maturana και Varela παρουσιάζουν μια συνεκτική θεωρία ζωντανών οργανισμών ως αυτόνομων και γνωστικών συστημάτων. Πρόκειται για την πολυσυζητημένη –και για ορισμένους αιρετική– θεωρία τους της «αυτοποίησης» (οι συγγραφείς χρησιμοποιούν αυτή την σύνθετη ελληνική λέξη για να κατονομάσουν την δημιουργική διάσταση της ζωής), που βλέπει τα έμβια όντα ως δραστήρια γνωστικά συστήματα. Οι ζωντανοί οργανισμοί καταφέρνουν να επιβιώνουν μέσα σε ένα εχθρικό περιβάλλον χάρη στην αυτοποιητική τους οργάνωση και ιστορία. Όπως συχνά επαναλαμβάνουν οι Maturana και Varela, οι ζωντανοί οργανισμοί είναι τα κατ’ εξοχήν γνωστικά συστήματα και η ζωή ως διαδικασία είναι μια διαδικασία γνώσης.

Σε αυτή τη θεωρία των ζωντανών οργανισμών ως αυτοποιητικών συστημάτων βρίσκεται ένα από  τα σημαντικότερα μηνύματα του βιβλίου των Maturana και Varela: η μελέτη των έμβιων όντων από τη σκοπιά της ζωικής τους αυτονομίας. Τα έμβια όντα δεν υφίστανται παθητικά το παιχνίδι των τυφλών δυνάμεων του εξωτερικού περιβάλλοντος, αλλά είναι τα ίδια οι πρωταγωνιστές της ύπαρξής τους. Οι συγγραφείς, πρωτοπόροι ερευνητές του νευρικού συστήματος, εξηγούν με αριστοτεχνικό τρόπο πώς η οργάνωση των ζωντανών οργανισμών και του νευρικού τους συστήματος τους επιτρέπει ναι είναι αυτά τα μοναδικά και θαυμαστά γνωστικά συστήματα που όλοι γνωρίζουμε.

Ωστόσο οι Maturana και Varela δεν αρκούνται στην παρουσίαση των νέων επιστημονικών ιδεών τους. Αναλαμβάνουν το δύσκολο έργο να επωμιστούν και να εξηγήσουν τις ριζοσπαστικές φιλοσοφικές, ηθικές και κοινωνικές συνέπειες της θεωρίας τους. Η αναγνώριση των βιολογικών βάσεων της ανθρώπινης γνώσης τους οδηγεί στην εξέταση των κοινωνικών συστημάτων και φαινομένων (γλώσσα, πολιτισμός) ως ουσιαστικών βιολογικών – ιστορικών φαινομένων που είναι αξεδιάλυτα συνδεδεμένα με την ιστορία της ζωής πάνω στον πλανήτη μας.

Σε αυτό το βιβλίο οι Maturana και Varela κινούνται με αξιοθαύμαστη ευκολία στους μαιάνδρους της σύγχρονης γνώσης: από την κυβερνητική στη βιολογία και από τη φιλοσοφία στη σύγχρονη γλωσσολογία και επιστημολογία. Το αποτέλεσμα αυτών των περιηγήσεων είναι ένα πολυεπίπεδο κείμενο που ωστόσο δεν κουράζει τον αναγνώστη. Το Δέντρο της Γνώσης χάρη στο επιστημονικό κύρος και τις συγγραφικές αρετές των συγγραφέων του αποδεικνύεται ένα κείμενο – υπόδειγμα για τη γλωσσική και επιστημονική του καθαρότητα και πρωτοτυπία. Στις εγγενείς αρετές του σημαντικού έργου πρέπει να προσθέσουμε την πολύ καλή μετάφραση και εκτενή εισαγωγή του Σπύρου Χ. Μανουσέλη, καθώς επίσης και την άριστη από τεχνικής και αισθητικής απόψεως ελληνική έκδοση του βιβλίου.

—Αρετή Ελμαόγλου, 
Η Καθημερινή, Τρίτη, 15 Σεπτεμβρίου 1992

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ