ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Η αναζήτηση της χαμένης συνολικότητας

Ανδρέα Ι. Κασέτα, Το φάντασμα του Λεονάρντο

 

Από το προλογικό του ακόμη σημείωμα ο κ. Α. Κασέτας δηλώνει με σαφήνεια και αμεσότητα το κίνητρο που τον παρώθησε να συγγράψει αυτό το βιβλίο. «Και όχι ότι ποτέ κατάφερα, εγώ τουλάχιστον, να αντικρίσω το τοπίο ολόκληρο. Οι μέρες μου και οι σκέψεις μου είναι κατακερματισμένες, όπως εξάλλου και ολόκληρος ο ιστός του πολιτισμού μας. Η  “αυθάδεια” έγκειται στην επίγνωση του προβλήματος και σε μια συνειδητή αναζήτηση της χαμένης συνολικότητάς μας. Κάπου εκεί βρίσκεται και το αφετηριακό σημείο της συγγραφής αυτών των κειμένων» (σελ.10). Η αίσθηση, λοιπόν, της χαμένης συνολικότητας, είναι ο καημός του κ. Α. Κασέτα και η συνειδητή αναζήτησή της η βασική επιδίωξή του.          

Αν και ο τίτλος του βιβλίου είναι αρκετά υπαινικτικός, παρ’όλα αυτά ο συγγραφέας νιώθει την ανάγκη να διατυπώσει ανάγλυφα και παραστατικά το περιεχόμενο που αποδίδει στον όρο συνολικότητα. Γράφει, λοιπόν, σχετικά: «Ο Λεονάρντο (ντα Βίντσι), ο άνθρωπος που πίστεψε περισσότερο, ίσως, από οποιονδήποτε στον εσωτερικό δεσμό επιστήμης και τέχνης». (σελ. 11, ως σημείωση).

Πού θα πρέπει όμως να αναζητήσουμε αυτόν τον εσωτερικό δεσμό ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη; Υπάρχει η εντύπωση ότι ορισμένες απόψεις, που είδαν το φως στο πρόσφατο παρελθόν, συνθέτουν μια κατ’ αρχήν ικανοποιητική απάντηση: Τέχνη και επιστήμη ελαύνονται από την ίδια κινητήρια δύναμη· τη δημιουργικότητα που χαρακτηρίζει την ανθρώπινη φύση.

Από τη σκοπιά της τέχνης αρκετά διαφωτιστικές στο σημείο αυτό είναι οι απόψεις του M. Raρhael, όπως τις παραθέτει ο A.Storr: «Ο καλλιτέχνης της νεολιθικής περιόδου ήθελε ένα κόσμο μορφών που θα αναφερόταν όχι σε μεταβλητές και παροδικές δραστηριότητες και συμβάντα…αλλά μάλλον σε σχέσεις ανθρώπου προς άνθρωπο και προς τον κόσμο, μέσα σ’ ένα αμετάβλητο σύστημα. Η πρόθεση δεν ήταν να καταστείλει το περιεχόμενο της ζωής αλλά να κυριαρχήσει πάνω σε αυτό, να το υποχρεώσει να παραχωρήσει τη φυσική του υπεροχή στη δύναμη της δημιουργικής θέλησης – στο δυναμικό κίνητρο του ανθρώπου να χειρίζεται και να ξαναπλάθει τον κόσμο του»(1983, σελ. 183).

Ο ρόλος της δημιουργικής πνοής στην τέχνη είναι το ίδιο εμφανής και στο επόμενο παράθεμα  από ένα βιβλίο του Γ. Τσαρούχη «θα ήθελα να υπάρχουν και άλλοι τρόποι για ν’ αποδώσουν ακόμα πιο πιστά την πραγματικότητα. Η μοντέρνα τέχνη και οι ελευθερίες της μ’ ενδιαφέρουν ως πιθανότητες τελειοποιήσεως της πειστικής αναπαραστάσεως και όχι ως φυγές απ’ αυτήν. Τι είναι πραγματικότης; Δεν ξέρω, αλλά είναι κάτι σχετικό με την ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί θεωρήματα» (1986, σελ. 169).

Αν έχουν έτσι τα πράγματα στην περιοχή της τέχνης, συμβαίνει το ίδιο και με την επιστήμη; Δυο παραθέματα από ένα βιβλίο των HollandJ. H.., Holyoak K. J., Nisbett R. E., and Thagard P.R., (1989, σελ.12 και 323) φαίνεται να επιβεβαιώνουν την αρχική θέση: τον εσωτερικό δεσμό τέχνης και επιστήμης αποτελεί η δημιουργική δραστηριότητα του ανθρώπου, που εκφράζεται ως ικανότητα «νοητικού χειρισμού» του κόσμου, δηλαδή ως πλάση και ανάπλασή του –τα θεωρήματα του Γ. Τσαρούχη- σε ποικίλα επίπεδα και με ποικίλα μέσα. «Θα παρουσιάσουμε», γράφουν σχετικά, «τους κυριότερους τύπους γνωστικών δομών πάνω στις οποίες διατεινόμαστε ότι στηρίζεται η επαγωγή. Η ιδέα ενός νοητικού μοντέλου κατέχει κεντρική θέση στην ανάλυσή μας για τη λύση προβλημάτων και την επαγωγή. Σε συμφωνία με πολλές πρόσφατες θεωρητικές μελέτες, πιστεύουμε ότι τα γνωστικά συστήματα οικοδομούν μοντέλα του χώρου του προβλήματος, τα οποία κατόπιν ‘διατρέχουν’ νοερά, ή τα χειρίζονται, προκειμένου να διαμορφώσουν προσδοκίες αναφορικά με το περιβάλλον». Και παρακάτω: «Η ανακάλυψη ενός επιστημονικού νόμου είναι σχεδόν πάντοτε ένα υπερβολικά δύσκολο στη διαμόρφωσή του πρόβλημα, άλυτο από τη γενική ευρετική χωρίς την καθοδήγηση (direction) ενός νοητικού μοντέλου της περιοχής του προβλήματος».

Συνοπτικά «χειρισμός» από το άτομο του κόσμου, ανάπλασή του, θεωρήματα και νοητικά μοντέλα αποτελούν προϊόντα της δημιουργικής διαδικασίας, που ως ανθρώπινη δραστηριότητα, φαίνεται να είναι ίδια και στην περίπτωση της τέχνης και στην περίπτωση της επιστήμης.

Η άποψη, πάντως, ότι τον εσωτερικό δεσμό ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη ενυφαίνει η δημιουργικότητα του ανθρώπου, είναι μια απάντηση σε πρώτο επίπεδο. Γιατί αυτόματα σχεδόν προβάλλει το ερώτημα: Και τι είναι δημιουργικότητα; Να αποδεχτεί κανείς το σχετικό ορισμό που προτείνει ο A. Storr (1983, σελ.11), ότι δηλαδή δημιουργικότητα είναι η «ικανότητα να δίνεις οντότητα σε κάτι νέο», μοιάζει σαν να παραβλέπεται το γεγονός πως με τη γενικότητα που τον χαρακτηρίζει, αφήνει αναπάντητα πολλά ερωτήματα σχετικά με τη δημιουργική διαδικασία.

Αλλά η πολυσύνθετη δημιουργική διαδικασία μπορεί να διευρυνθεί και από μια άλλη οπτική γωνία: Να αναζητηθούν τα επί μέρους συστατικά της στοιχεία. Σε μια αναζήτηση αυτού του είδους, εκείνο που προβάλλει ως αναμφισβήτητη περίπου θέση, είναι ότι η δημιουργικότητα προϋποθέτει οπωσδήποτε την κατανόηση της ευρύτερης περιοχής από την οποία αναμένεται να προέλθει το νέο.

Συνοπτική έκφραση αυτών των απόψεων αποτελούν τα όσα περιλαμβάνονται στο παράθεμα που ακολουθεί, από μια μελέτη του J. J. Bonniol (1989, σελ. 13): «Η κατανόηση, λοιπόν, εμφανίζεται ως το νοητικό ενέργημα (operation) κλειδί, το οποίο καθορίζει απευθείας τη βάση των επιχειρημάτων, τα πλαίσια αναφοράς που διέπουν τη σύνθεση και διαπραγμάτευση, την ικανότητα για μεταφορά (μαθήσεων) και τη δημιουργικότητα».

Αυτήν ακριβώς τη θεμελιακή προϋπόθεση για κάθε δημιουργική έκφραση, την κατανόηση, επιδιώκει να διαγράψει και να καλλιεργήσει με το βιβλίο του ο κ. Α. Κασέτας. Σε έλα σχεδόν τα κείμενά του, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, προβάλλει έκδηλη η αγωνία για το πώς είναι μπορετό να κατανοούν οι μαθητές σε κάθε περίπτωση το θέμα μελέτης από φυσικές επιστήμες. Είναι ομολογουμένως δύσκολο να πει κανείς ποιο από τα κείμενα υπηρετεί πιστότερα αυτή την επιδίωξη. Δύο σύνολα κειμένων, πάντως, επιβάλλονται με άρτιο σχεδόν λόγο τους, την ευρηματικότητα και την άμεση σύνδεσή τους με το πρόβλημα της διαδικασίας της κατανόησης: τα «Η γωνιά του ζωολογικού κήπου» και «Εμπρός για μια νέα “σημειολογική” συνείδηση των εκπαιδευτικών». Στο δεύτερο από αυτά επισημαίνεται: «Τα σημεία υπάρχουν και δύσκολα ή εύκολα “αναπνέουν” μέσα στη σχολική αίθουσα. Και σε αρκετές περιπτώσεις “αναπνέουν” με δυσκολία χωρίς ίσως ο διδάσκων να το αντιλαμβάνεται, καθώς νομίζει ότι ο μαθητής κατανοεί ως σημαντικότερο αυτό που έχει στο μυαλό του ο εκπαιδευτικός». (σελ. 160).

Στην κλίμακα των ζωτικών εκφάνσεων που φαίνεται ότι οδηγεί προς την ολοκλήρωση του ανθρώπου –κατανόηση, δημιουργικότητα, και εσωτερικός δεσμός τέχνης και επιστήμης- η συμβολή του κ. Α. Κασέτα συνδέεται αμεσότατα με τη βάση της πυραμίδας: τη διαδικασία της κατανόησης και, παραπέρα, την καλλιέργειά της. Για το λόγο αυτό το βιβλίο Το φάντασμα του Λεονάρντο αποτελεί ένα ιδιαίτερο σοβαρό βιβλίο.

—Γ. Π. Μαραγκουδάκης,                                                       
Περιοδικό Σύγχρονη Εκπαίδευση, Μάιος – Ιούνιος 1990

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ