ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Η επιστήμη και οι αφηγήσεις της

Steven Weinberg, Όνειρα για μια τελική θεωρία.

Gerald M. Edelman, Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά

 

Κατά κάποιον περίεργο τρόπο, οι άνθρωποι της επιστήμης, της θετικής επιστήμης, αισθάνονται ξένοι σε χώρους – όπως οι καλές αυτές σελίδες των «Νέων» - που μιλούν για λογοτεχνία ή τέχνη. Δεν εννοώ εδώ απλώς τις περίφημες «Δύο Κουλτούρες». Βιβλίο που έκανε τον συγγραφέα τους, φυσικό και μυθιστοριογράφο C.P. Show, συνώνυμο με μια πικρή διαπίστωση: Ότι κατατάσσεται κανείς στους αμόρφωτους αν αγνοεί τον Όμηρο. Θεωρείται όμως φυσικό, να μη γνωρίζει τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής. Ένα νόμο, που έχει εντούτοις εξίσου μεγάλη σημασία για τον πολιτισμό μας.

Αυτήν την παλιά διαμάχη, ανάμεσα στις «δύο κουλτούρες», που δίδει άλλωστε αφορμή σε μεγάλες αφέλειες από την κάθε πλευρά, θα την αφήσω κατά μέρος. Ότι με απασχολεί εδώ, είναι ένα φαινόμενο που σχετίζεται μεν με το χάσμα ανάμεσα στις κουλτούρες αυτές – τη λογοτεχνική και την επιστημονική – περισσότερο όμως έχει να κάνει με τον εγγενή ελληνικό επαρχιωτισμό. Σπεύδω να διευκρινίσω ότι ο όρος δεν υποκρύπτει νοσταλγία, ούτε θαυμασμό προς την πρωτεύουσα. Ίσα – ίσα, εκείνη δίδει περισσότερο τον τόνο και από αυτήν κυρίως εκπορεύεται ο επαρχιωτισμός της χώρας.

Ο ελληνικός αυτός «επαρχιωτισμός» συνδέεται με τη συνεχή μας ομφαλοσκόπηση, με μια εκπαίδευση που λίγο έχει να κάνει με την παιδεία, με τις ιστορικές ή κοινωνικές μας ανέχειες. Είναι συνηθισμένο, αυτός ο επαρχιωτισμός, που συνήθως περιέχει και ψήγματα ορθοδοξίας ή αρχαιοπρεπούς θαυμασμού, να ανάγεται σε εθνική αρετή, απέναντι σε μια στείρα δήθεν Ευρώπη ή κακοποιό Αμερική. Τότε μάλιστα, από γραφικό στίγμα της κακομοιριάς μας, γίνεται επικίνδυνος. Αφού αποτελεί ένα είδος ιδεολογίας, είτε στα διεθνή θέματα εκδηλώνεται, είτε στα θέματα των γραμμάτων και του πολιτισμού. Είναι τότε το ίδιο επικίνδυνος με τον ανυπόκριτο θαυμασμό σε κάθε ευρωπαϊκό ή ξένο, που ευθύνεται ήδη για πολλά εθνικά ή πνευματικά μας δεινά.

Δεν είναι λοιπόν περίεργο ότι ο επαρχιωτισμός αυτός ανάγει σε μοναδική, περισπούδαστη αξία πλήθος πνευματικές ασημαντότητες μόνο και μόνο επειδή διεξάγονται στην ελληνική επικράτεια, έχουν να κάνουν δήθεν με την παράδοσή μας, γράφονται εις - συνήθως άσχημα – ελληνικά, παίζονται μουσικά ή ζωγραφίζονται από χέρια συμπατριωτών μας. Αν υπάρχει μια εξαίρεση, που πρέπει να αναφερθεί επειδή έχει σημασία, είναι ο κινηματογράφος και η κουλτούρα που τον συνοδεύει: Εδώ, κάθε καλή ξένη ταινία προβάλλεται έγκαιρα, το κοινό είναι ενήμερο και παρακολουθεί με ιδιάζουσα θέρμη, η κριτική βοηθά με τον τρόπο της. Μόνο στον συνδικαλισμό των ανθρώπων του κινηματογράφου παρουσιάζονται αντίστοιχα φαινόμενα επαρχιακής λογικής. Όσο για την πολιτική, ούτε λόγος: Είναι εντυπωσιακή η απομόνωσή της σε έναν κύκλο - που δεν είναι κατ’ ανάγκην φαύλος -  όπου κάθε βλακώδης ρήση γηγενούς στελέχους προκαλεί περισσότερη συζήτηση ή ταραχή από τα κοσμογονικά, επικίνδυνα ή ελπιδοφόρα, που συμβαίνουν στην παγκόσμια σκηνή.

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η φτωχή παρουσία, η προβολή της επιστημονικής σκέψεως στα πνευματικά μας πράγματα ηχεί περίπου ως συνέπεια αυτονόητη. Ας σημειωθεί, ωστόσο, για την εκτίμηση του φαινομένου, ότι τις τελευταίες δεκαετίες η σκέψη αυτή γνωρίζει μοναδική άνθηση παγκοσμίως. Εν μέρει, επειδή παρακολουθεί την έκρηξη των ίδιων των επιστημών. Την ίδια στιγμή, στη λογοτεχνίζουσα χώρα μας υπάρχει αφθονία περιοδικών, σημειωμάτων στις εφημερίδες, εκδηλώσεων αλληλοθαυμασμού και εκδηλώσεων φθόνου γύρω από τον λογοτεχνικό χώρο – που, όπως κάθε περιφραγμένος χώρος, έχει τα καλά του και τα κακά του άνθη.

Σ’ αυτά τα πλαίσια, έτσι ως δικαιολόγηση και παραδείγματα στα προηγούμενα, ο υπογράφων επιθυμεί να αναφερθεί σε κάποιες σημαντικές εκδόσεις εκλαϊκευμένης επιστήμης. Οι κανόνες του παιχνιδιού είναι: Ότι δεν πρέπει η αναφορά αυτή να θεωρηθεί παρουσίαση – που έχει παραγίνει με τις κοσμικότητές της – αλλά περισσότερο ως κριτική· ότι περιορίζεται σε πρόσφατες μόνο εκδόσεις – ας πούμε, γύρω στο 1995 ή 1996· ότι ασφαλώς γίνεται επιλογή από τα δεκάδες παρόμοια βιβλία που κυκλοφορούν, αλλά με την έννοια ότι ο υπογράφων τυχαίνει να έχει προσωπική γνώμη, προσωπική εμπειρία. Μερικές λοιπόν παραλείψεις είναι ενσυνείδητες, αλλά ίσως τυχαίες. Είθε πάντως να υπάρχουν κι άλλες αξιόλογες εκδόσεις, που μου διαφεύγουν.

Το πρώτο λοιπόν βιβλίο – πολυδιάστατο, με ευρύ περιεχόμενο και ζωντανή γραφή – έχει σαν συγγραφέα του ένα σπουδαίο φυσικό, βραβείο Νόμπελ, και από εκείνους που έχουν σφραγίσει με την ερευνητική τους δουλειά τη σύγχρονη επιστήμη. Έχει ως τίτλο Όνειρα για μια τελική θεωρία και συγγραφέας του είναι ο Steven Weinberg (Εκδόσεις Κάτοπτρο, μετάφραση κάπως συλλογική). Ο κύριος άξονας του βιβλίου περιστρέφεται γύρω από μία επίμονη – και δικαιολογημένη από τα μέχρι τώρα επιτεύγματά της – επιδίωξη των φυσικών: Την αναγωγή όλων των φαινομένων της ύλης και της ακτινοβολίας σε λίγες μόνον αρχές, σε ένα ενιαίο μαθηματικό πλαίσιο που θα ερμηνεύει και θα προβλέπει «τα πάντα», κάθε διαδικασία της φύσης και των αλληλεπιδράσεών τους. Ο Weinbergδεν πέφτει στην παγίδα της εξειδικεύσεως και της οιήσεως, που χαρακτηρίζει άλλα παρόμοια βιβλία. Αντίθετα, θίγει με τρόπο εύληπτο και σαφή τις φιλοσοφικές, όσο και τις ανθρώπινες πλευρές της αναζητήσεως αυτής. Τις δικές του απόψεις εκθέτει, συζητώντας με τρόπο τίμιο, συμφωνώντας ή διαφωνώντας με άλλους μεγάλους διανοητές. Με δυο λόγια, το λαμπρό αυτό βιβλίο διδάσκει και διαφωτίζει.        

Αν ωστόσο η αναζήτηση της ενιαίας θεωρίας θεωρείται ως μια από τις μεγάλες εκκρεμότητες της σύγχρονης επιστήμης, η επίλυση ενός άλλου προβλήματος θα αποτελέσει άλμα πραγματικό. Πρόκειται για την κατανόηση του εγκεφάλου. Στη διαδρομή της ανθρώπινης πορείας, η κατανόηση αυτή χαρακτηρίζεται από απόψεις φιλοσοφικές ή εμπειρικές, από θρησκευτικούς φανατισμούς ή βεβαιότητες επιστημονικές – που εντούτοις απεδείχθησαν αφελείς. Στο έξοχο βιβλίο του Gerald Edelman Αιθέρας θεϊκός, λαμπερή φωτιά (Εκδόσεις Κάτοπτρο, Μετάφραση Π. Τασιόπουλος και Α. Μάμαλης, πρόλογος και επιστημονική επιμέλεια από τον Ηλία Κούβελα), ο αναγνώστης ξεναγείται στο πολυπλοκότερο λοιπόν - πόσοι άραγε το συνειδητοποιούν! – από τα αντικείμενα που υπάρχουν στο Σύμπαν: τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ξενάγηση διόλου πληκτική και ξηρή, όπως οι περισσότερες από τις παρόμοιες ξεναγήσεις, αλλά με βαθύτατη γνώση, χάρη και εκπληκτική ευρύτητα. Ο Edelman, επιφανής νευροεπιστήμων και βραβείο Νόμπελ Ιατρικής, υποστηρίζει ότι την κατανόηση του εγκεφάλου και τελικά, της νοήσεως, θα επιτύχει – σε αντίθεση με τις «υπολογιστικού» τύπου αντιλήψεις άλλων επιστημόνων – η βιολογία. Θα είναι η δεύτερη ίσως μεγάλη επανάστασή της, ύστερα από το Δαρβίνο και ισάξια ίσως με την κβαντομηχανική στη φυσική. Είναι ένα βιβλίο δύσκολο, που θέλει οπωσδήποτε προσοχή στην ανάγνωση, αλλά όταν αυτή επιτευχθεί, αποζημιώνει τον αναγνώστη.[…]

 

—Γιώργος Γραμματικάκης
Εφημερίδα Τα Νέα, 28 Δεκεμβρίου 1996

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ