ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Εν αρχή ην…το Χάος

James Gleick, Χάος

 

Εν Αρχή δεν ήταν ο Λόγος. Εν αρχή ήταν το Χάος. Και από το Χάος εγένετο τάξη, δoμή, πολυπλοκότητα, οργάνωση, ζωή. Το χάος βρίσκεται παντού: στους γαλαξίες, στο σχήμα που παίρνουν τα σύννεφα, στα οικολογικά συστήματα, στο… χρηματιστήριο.

Η επιστημονική σκέψη κατόρθωσε να διεισδύσει στο χάος και ν’ ανακαλύψει την κρυμμένη τάξη, το νόμο, τις ουσιαστικές σχέσεις των πραγμάτων και των φαινομένων. Ωστόσο, ο νόμος εκφράζει ένα μέρος της πραγματικότητας. Είναι κατά κάποιον τρόπο, μια παθητική αντανάκλαση των φαινομένων, που όπως σημείωνε ο Λένιν διαβάζοντας υλιστικά Χέγκελ, είναι πάντα πλουσιότερα από το νόμο. Αυτό δεν συνεπάγεται σκεπτικισμό απέναντι στην ικανότητα του ανθρώπου να γνωρίσει τον αντικειμενικό κόσμο. Αντίθετα, εμποδίζει την απολυτοποίηση της έννοιας του νόμου και μας ωθεί να διεισδύσουμε σε βαθύτερες σχέσεις, στους νόμους της ολότητας του καθολικού προτσές.

Η ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης έχει ακολουθήσει σαφώς διαλεκτική πορεία. Από τη γενική (και εκπληκτικά διαλεκτική) θεώρηση του κόσμου των αρχαίων Ελλήνων, η επιστήμη προχώρησε, μετά την Αναγέννηση, στην ανάλυση του φυσικού κόσμου στα ιδιαίτερα μέρη του. Οι ειδικές επιστήμες αναπτύχθηκαν και δημιουργήθηκε ένας γιγάντιος

Αλλά οι ανάγκες της όλο και πιο εξειδικευμένης έρευνας διαμόρφωσαν έναν αναγωγιστικό τρόπο σκέψης (αναγωγισμός είναι η αναζήτηση όλο και απλούστερων δομικών στοιχείων για τον προσδιορισμό της συμπεριφοράς της ύλης) που συχνά έτεινε να απολυτοποιηθεί. Η έρευνα του μερικού και του ειδικού έτεινε συχνά να αγνοεί το όλον των φυσικών διαδικασιών στην ενότητα και αλληλοσυνάρτησή τους. Και αυτό έφερνε μια στατική αντίληψη, αντί μιας δυναμικής αντίληψης για την ολότητα των φαινομένων, είτε πρόκειται για φυσικά είτε για κοινωνικά.

Ο Ένγκελς ήδη από τον προηγούμενο αιώνα, επεσήμαινε την ανάγκη μιας νέας σύνθεσης των επιστημών ώστε να ξεπεραστεί η στατική (μεταφυσική) μέθοδος σκέψης που διαμορφωνόταν και επιτεινόταν από τον στενοκέφαλο εγγλέζικο εμπειρισμό. 

Απροσδόκητα, σήμερα που πολλοί μιλούν για το τέλος του μαρξισμού, εκμεταλλευόμενοι τη δυσφήμηση που έχει προκαλέσει ο σταλινισμός, ο Ένγκελς, στο δικαστήριο της ιστορίας μπορεί να επικαλεστεί  τη συνηγορία των σύγχρονων επιστημόνων και μάλιστα των Αμερικανών (σημειώνοντας παρεμπιπτόντως ότι δεν φέρνει ευθύνη για τις τερατωδίες των επιγόνων…). Η συνηγορία υπέρ του Ένγκελς έρχεται από το …χάος – μια νέα επιστημονική αντίληψη για την κίνηση, την εξέλιξη και διαμόρφωση του φυσικού κόσμου στις διάφορες εκφάνσεις του.

Πρόσφατα κυκλοφόρησε στην Ελλάδα, στις εκδόσεις Κάτοπτρο το βιβλίο του James Gleick Χάος – Μια νέα επιστήμη, αν και βέβαια δεν αποτελεί μια ειδική επιστήμη, όπως λόγου χάρη η Θεωρία της Σχετικότητας και η Κβαντομηχανική. Όμως, οι ένθερμοι οπαδοί του Χάους υποστηρίζουν ότι θα μείνει στην ιστορία του 20ού αιώνα ως η τρίτη μεγάλη επανάσταση στις φυσικές επιστήμες μετά τη σχετικότητα και την Κβαντομηχανική.

Είναι ίσως ακριβέστερο να μιλήσουμε για μια νέα επιστημονική μέθοδο προσέγγισης των φυσικών φαινομένων, που επιβεβαιώνεται πειραματικά και βρίσκει εφαρμογές σε πολλούς τομείς. Για τη διαμόρφωση του Χάους εργάστηκαν επιστήμονες συχνά ανεξάρτητα, από τους πλέον διαφορετικούς κλάδους, τη μετεωρολογία, τη φυσική, την οικολογία, την ιατρική και τα μαθηματικά και από διαφορετικές χώρες. Συνεισφορές έκαναν Ευρωπαίοι και Σοβιετικοί επιστήμονες αλλά η γενέτειρα του Χάους είναι η Αμερική.

Το Χάος μελετά ασταθή και ευαίσθητα φαινόμενα όπου μικρές αλλαγές στα αίτια προκαλούν μεγάλες και απρόβλεπτες αλλαγές στα αποτελέσματα. Εδώ η μελέτη των φαινομένων με τις μεθόδους των γραμμικών μαθηματικών δεν επαρκούν, γι’ αυτό οι χαοτικοί επιστήμονες δίνουν έμφαση στη χρήση μιας μη γραμμικής τοπολογικής δυναμικής και στη μελέτη των ποιοτικών όρων.

Όπως τονίζει ο συγγραφέας του βιβλίου, δημοσιογράφος της εφημερίδας New York Times James Gleick, «για μερικούς φυσικούς το Χάος είναι μια επιστήμη μάλλον της εξέλιξης παρά της διαμορφωμένης κατάστασης, δηλαδή μάλλον του γίγνεσθαι παρά του είναι. Το Χάος διαπερνά τις διαχωριστικές γραμμές που χωρίζουν τους επιστημονικούς κλάδους. Επειδή είναι μια επιστήμη της γενικής φύσης των συστημάτων, έχει φέρει κοντά στοχαστές από πεδία που απείχαν πολύ το ένα από το άλλο…Δεκαπέντε χρόνια πριν, η επιστήμη οδηγούνταν σε μια κρίση αυξανόμενης ειδίκευσης. Αυτή η κατεύθυνση έχει τώρα αναστραφεί εξαιτίας του Χάους.(Το Χάος) οδηγεί σε σημαντικές προτάσεις σχετικά με την καθολική συμπεριφορά της πολυπλοκότητας…».

Η χρήση των κομπιούτερ υποβοήθησε εξαιρετικά την επεξεργασία των δεδομένων. Ταυτόχρονα αναπτύχθηκε η αναγκαία μαθηματική γλώσσα με τη λεγόμενη Φράκταλ γεωμετρία – μια γεωμετρία που δεν είναι η Ευκλείδεια των τριών διαστάσεων, ούτε ν διαστάσεων (όπου να είναι ακέραιος αριθμός), αλλά κλασματικής διάστασης.

Οι Φράκταλ εικόνες, επεξεργασμένες από το κομπιούτερ, δίνουν με εξαιρετική επιτυχία την περιγραφή χαοτικών συστημάτων της φύσης. Φράκταλ είναι λόγου χάρη η μορφή που παίρνει το σύννεφο, ο καπνός του τσιγάρου, η στροβιλώδης ροή των ρευστών, οι …ακτές της Αγγλίας, αλλά και η συμπεριφορά διαφόρων ασθενειών και της ανθρώπινης καρδιάς.

Παλαιότερα, διάφορες μετρήσεις με μεγάλες αποκλίσεις (συχνά ανεξήγητες), απλώς απορρίπτονταν ως τυχαίες. Αλλά όταν αυτές τις τυχαίες φαινομενικά μετρήσεις τις επεξεργάστηκαν τα κομπιούτερ, φάνηκε πως δεν ήταν τυχαίες. Δεν ακολουθούσαν την κατανομή Γκάους, όπως λένε οι μαθηματικοί. Πίσω από το χωρίς δομή τυχαίο εμφανίστηκε μια απροσδόκητη δομή και τάξη. Και αντίστροφα, από ένα απλό ντετερμινιστικό μηχανικό εκκρεμές είναι δυνατό να δημιουργηθεί χάος.

Εκτός της φράκταλ γεωμετρίας, βασικές έννοιες της επιστήμης του Χάους είναι η σταθερότητα κλίμακας και η αυτό-ομοιότητα, η σταθερά επαναλαμβανόμενη δομή κάτω από συνεχείς μεγεθύνσεις – μια δομή που είναι ίδια αλλά και διαφορετική. Επίσης η παγκοσμιότητα, η εκπληκτική ύφανση των δυνάμεων της φύσης που δίνει το ίδιο σχήμα - μια «παγκόσμια μορφή» - στα πιο διαφορετικά πράγματα: στις φλόγες της φωτιάς, στους στροβιλισμούς των ρευστών, στους πνεύμονες του ανθρώπου και στο σχήμα των δέντρων, στο σχήμα των κεραυνών και στην προσομοιωμένη συσσώρευση τυχαία κινούμενων σωματιδίων που καταγράφει ο ηλεκτρονικός υπολογιστής.

«Τα μαθηματικά είναι επίσης φύση και οι νόμοι μετασχηματισμού των μορφών είναι παγκόσμιοι», λένε οι επιστήμονες του Χάους.

Με τις μεθόδους του Χάους οι επιστήμονες φιλοδοξούν να δώσουν βαθύτερες απαντήσεις στα ερωτήματα του πώς σ’ ένα σύμπαν αταξίας και τυχαίου ενυπάρχει η τάξη και ο νόμος και αναπτύσσονται συστήματα θαυμάσιας ομορφιάς και πολυπλοκότητας, ως τον άνθρωπο και την ανθρώπινη σκέψη.

Ο Αϊνστάιν αρνιόταν να δεχτεί την ερμηνεία των κβαντομηχανικών της σχολής της Κοπεγχάγης με την περίφημη ρήση του: «Ο Θεός δεν παίζει ζάρια».

Ένας από τους επιστήμονες του Χάους απαντά: «Ναι ο Θεός παίζει ζάρια, αλλά τα ζάρια είναι «φτιαγμένα». Και το κύριο αντικείμενο της επιστήμης σήμερα είναι να βρει με ποιους κανόνες «φτιάχτηκαν» και πώς μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε για τους δικούς μας σκοπούς».

Μερικές φιλοσοφικές διατυπώσεις του Μαρξ και του Ένγκελς φωτίζονται τώρα καλύτερα από την πρόοδο της επιστήμης. Πέρα από την λύση πρακτικών προβλημάτων με την εφαρμογή της σύγχρονης επιστήμης, σημαντικότερες είναι οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη σκέψη, στη λογική και στη θεωρία της γνώσης. Η φυσική επιστήμη εγκυμονεί τον διαλεκτικό υλισμό, όπως θα έλεγε ο Λένιν.

Γραμμένο από έναν δημοσιογράφο, το βιβλίο έχει ένα πλεονέκτημα για το ευρύ κοινό: διαβάζεται ευχάριστα. Επιπλέον έχει εγκυρότητα, όπως σημειώνει στην εισαγωγή του ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών Τάσος Μπούντης που έχει επιμεληθεί την έκδοση.

 

—Θόδωρος Κουτσουμπός,
Eφημερίδα Η Πρώτη, 26 Μαΐου 1990

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ