ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Η Οδύσσεια της Γνώσης

H. Maturana - F. Varela, Το δέντρο της γνώσης

 

Τα μυστήρια γύρω από τη λήψη της γνώσης, την αναπαραγωγή της και τη χρησιμοποίησή της πραγματεύεται αυτό το βιβλίο των Χιλιανών επιστημόνων Ουμπέρτο Ματουράνα και Φρανσίσκο Βαρέλα, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κάτοπτρο με τον τίτλο Το δέντρο της γνώσης στη σειρά Εγκέφαλος και Νόηση (σε μετάφραση του βιολόγου Σπύρου Μανουσέλη, που έχει γράψει και εκτεταμένη εισαγωγή στην ελληνική έκδοση — σελ. 280, δίχρωμες). Είναι μια ερευνητική περιήγηση στις βιολογικές ρίζες της ανθρώπινης νόησης, που αναπτύσσεται από τη γνώση η οποία είναι απόρροια της αλληλεπίδρασης της συμπεριφοράς των έμβιων όντων, που σημαίνει πως η γνώση δεν είναι υποκειμενική υπόθεση αλλά μια συνεχής συναλλαγή της αντίληψης και της σκέψης του καθενός μας. Γι’ αυτή την καταγωγή της νόησης μιλάει λοιπόν αυτή η συγγραφή, που είναι έτσι εκλαϊκευμένη ώστε να μπορεί να διαβαστεί και από όσους δεν είναι ειδικοί επιστήμονες.

Οι συγγραφείς ειδοποιούν από την αρχή ότι: «Το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας δεν είναι μια ακόμη εισαγωγή στη βιολογία της γνώσης. Είναι πλήρης σύνοψη μιας εναλλακτικής άποψης περί των βιολογικών θεμελίων της νόησης. Θέλουμε να προειδοποιήσουμε ευθύς εξαρχής τους αναγνώστες ότι η άποψη που εκτίθεται εδώ δεν έχει τίποτε το κοινό με απόψεις που πιθανόν να γνωρίζουν ήδη. Εμείς θα προτείνουμε τη θεώρηση της γνωστικής διαδικασίας όχι ως αναπαράστασης του κόσμου που βρίσκεται “εκεί έξω”, αλλά ως διαρκούς δημιουργίας ενός κόσμου μέσ’ από την ίδια τη ζωική διαδικασία».

Και με αυτή την «προειδοποίηση» οι συγγραφείς θέλουν να πουν ότι καμιά βεβαιότητα δεν ισχύει για τη γνώση, αλλά ότι αυτή διαφοροποιείται και διαμορφώνεται από τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Γιατί, τα πράγματα —λένε, και δίνουν ικανές αποδείξεις στο βιβλίο τους γι’ αυτή την άποψή τους— δεν είναι όπως τα βλέπουμε, και πάντοτε υπάρχει εναλλακτική λύση σε ότι θεωρούμε αληθινό. Και αυτό το βιβλίο «μπορεί να θεωρηθεί σαν πρόσκληση απαλλαγής από τη συνήθεια να υποκύπτουμε στον πειρασμό της βεβαιότητας». Το βιβλίο χωρίζεται σε δέκα κεφάλαια, που οι τίτλοι τους ορίζουν και το πόσο εξονυχιστικά οι συγγραφείς εξετάζουν το θέμα τους: «Γνωρίζοντας τη γνώση», «Η οργάνωση των έμβιων όντων», «Ιστορία: Αναπαραγωγή και κληρονομικότητα», «Η ζωή των πολυκύτταρων οργανισμών», «Η φυσική προέλευση των έμβιων όντων», «Πεδία συμπεριφοράς», «Νευρικό σύστημα και γνώση», «Τα κοινωνικά φαινόμενα», «Γλωσσικά πεδία και ανθρώπινη συνείδηση», «Το δέντρο της γνώσης». Η έκδοση συμπληρώνεται με γλωσσάρι και ευρετήριο όρων και ονομάτων.

Έτσι, το πρόβλημα της γνώσης και το πρόβλημα της ζωής οι Ματουράνα και Βαρέλα δεν θεωρούν ότι βρίσκονται σε διάσταση, ότι είναι δύο ξεχωριστές λειτουργίες, αλλά ότι αποτελούν δύο αδιαχώριστες όψεις του ίδιου νομίσματος: «…το φαινόμενο της γνώσης δεν πρέπει να γίνεται κατανοητό σαν κάτι που αφορά “γεγονότα” ή “αντικείμενα” εξωτερικά από μας που τα αντιλαμβανόμαστε και τα αποθηκεύουμε μέσα στο κεφάλι μας. Η εμπειρία οποιουδήποτε πράγματος εκεί έξω επικυρώνεται με έναν ιδιαίτερο τρόπο από την ανθρώπινη δομή, ο οποίος καθιστά δυνατό το “πράγμα” που προκύπτει κατά την περιγραφή».

Θα μπορούσαμε να συνοψίσουμε την όλη προσπάθεια των δύο Χιλιανών επιστημόνων να δείξουν, και να αποδείξουν, τη μη αυτοτέλεια της γνώσης, τη γέννησή της και την ανάπτυξή της με τη φράση: «Κάθε δράση είναι γνώση και κάθε γνώση είναι δράση». Κύριο εργαλείο, εκτός από το “υλικό” επίπεδο της γνώσης, είναι ο λόγος, αφού “κάθε σκέψη ακόμα και κείνη που αναφέρεται στα θεμέλια της ανθρώπινης γνώσης, πραγματοποιείται αναγκαστικά μέσα στο λόγο, που συνιστά τον ιδιαίτερο τρόπο μας να είμαστε άνθρωποι και να παραμένουμε στο πλαίσιο της ανθρώπινης δράσης».

Τη συγγραφή αυτή μπορεί να την παρομοιάσεις με το ταξίδι της επιστροφής του μυθικού Οδυσσέα από την Τροία προς την Ιθάκη του: μια οδύσσεια με σταθμούς-περιπέτειες τα κεφάλαιά του, όπου συμπρωταγωνιστούν η επικοινωνία και η γλώσσα. Στο τέλος του ταξιδιού ο αναγνώστης ξέρει πια κάτι τελείως διαφορετικό για το φαινόμενο της γνώσης, ότι δηλαδή η γνώση γεννιέται από τη δημοκρατική συμβίωση με τους συνανθρώπους μας —από την ανταλλαγή των αντιλήψεων του καθενός για τη ζωή και τα φαινόμενά της.

 

—Κ. Ι. Τσαούσης,
Έθνος της Κυριακής, 26 Ιουλίου 1992

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ