ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Ένας σημαντικός επίγονος του Δαρβίνου

Richard Dawkins, Οτυφλός ωρολογοποιός  

 

Η ελληνική έκδοση του βιβλίου του Richard Dawkins Ο τυφλός ωρολογοποιός έρχεται να ενισχύσει το αδύνατο ρεύμα της εγχώριας εξελικτική σκέψης που δείχνει να αναζωογονείται τα τελευταία χρόνια. Ο Dawkins γεννήθηκε στην Αγγλία το 1941 και σπούδασε ζωολογία στην Οξφόρδη, όπου και εργάστηκε ερευνητικά με τον ηθολόγο NikoTinbergen, τιμημένο από κοινού με τον Konrad Lorenz και τον Karlvon Frisch, επίσης ηθολόγους, με το βραβείο Nobel το 1973.

Ο Τυφλός ωρολογοποιός είναι το τρίτο βιβλίο του Dawkins (α΄ έκδοση 1986). Το πρώτο Το εγωιστικό γονίδιο (1976) έχει ήδη μεταφραστεί στα ελληνικά από τις ίδιες εκδόσεις. Το ενδιάμεσο βιβλίο της τριλογίας Ο εκτεταμένος φαινότυπος (1982) απευθύνεται μάλλον σε εξειδικευμένο κοινό. Ο συγγραφέας με σαφήνεια καταθέτει στον πρόλογο του βιβλίου τις προθέσεις του. Επιθυμεί να δώσει μια αίσθηση της εκπληκτικής πολυπλοκότητας του έμβιου κόσμου σε όσους δεν την έχουν συνειδητοποιήσει και αφού προκαλέσει δέος για την ύπαρξή της και απορία για τη δημιουργία της, να τους οδηγήσει με στερεά βήματα στη θαυμάσια και κομψή λύση που έδωσαν ο Δαρβίνος και ο Wallace. Δανείζεται τον ωρολογοποιό του τίτλου από τη φημισμένη πραγματεία ενός θεολόγου του 18ου αιώνα, του William Paley. Στο βιβλίο του Φυσική Θεολογία (1802), ο Paley χρησιμοποιεί την αναλογία του ρολογιού με τον έμβιο φυσικό κόσμο και οδηγείται στο συμπέρασμα ότι, όπως το ρολόι έχει έναν κατασκευαστή που σχεδίασε σκόπιμα τον πολύπλοκο μηχανισμό του, έτσι και πίσω από τα έργα της φύσης, που είναι σαφώς πολυπλοκότερα, υπάρχει ο σχεδιασμός του δημιουργού. Ο Paley έδωσε την παραδοσιακή θρησκευτική ερμηνεία με τρόπο σαφέστερο και πειστικότερο από κάθε άλλον μέχρι τότε. Ο Dawkins του αναγνωρίζει το σεβασμό με τον οποίο αντιμετώπισε την πολυπλοκότητα του έμβιου κόσμου και την εύλογη απαίτησή του για ένα πολύ ιδιαίτερο είδος εξήγησης, αλλά του καταλογίζει κι ένα λάθος —μεγάλο ομολογουμένως—, την ίδια την εξήγηση. Η ερμηνεία που αποδεχόμαστε σήμερα είναι εντελώς διαφορετική και διατυπώθηκε από τον Κάρολο Δαρβίνο. Το προκαθορισμένο ξετύλιγμα του σχεδίου του Δημιουργού αντικαταστάθηκε με τη δράση της φυσικής επιλογής, του τυφλού ωρολογοποιού του Dawkins. Τυφλός επειδή δεν βλέπει προς τα πού κατευθύνεται, δεν προσχεδιάζει τις συνέπειες, δεν έχει κάποιον σκοπό. Τυφλός βέβαια δεν σημαίνει και τυχαίος. Η έμβια φύση είναι εξαιρετικά «απίθανη» και πολύ «καλοσχεδιασμένη» για να έχει εμφανιστεί τυχαία. Πώς εμφανίστηκε τότε; Ο Dawkins απαντά με την εξαιρετικά απλή λύση που πρότεινε ο Δαρβίνος και ο απροσδόκητος σύμμαχός του ζωογεωγράφος A. R. Wallace: με σταδιακούς βαθμιαίους μετασχηματισμούς από απλές αφετηρίες αρχέγονων οντοτήτων, που ήταν αρκετά απλές ώστε να έχουν εμφανιστεί τυχαία. Κάθε διαδοχική αλλαγή στη βαθμιαία εξελικτική διαδικασία ήταν αρκετά απλή σε σχέση με την προκάτοχό της, έτσι ώστε να μπορεί να εμφανιστεί τυχαία. Όμως, η συσσωρευτική αυτή διαδικασία τυχαίων αλλαγών κατευθύνεται από τη μη τυχαία επιβίωση και αναπαραγωγή μέσω του μηχανισμού της φυσικής επιλογής. Η φυσική επιλογή, γράφει ο επίγονος του Δαρβίνου, δαμάζει το τυχαίο· αναλύοντας τις αστρονομικά μεγάλες απιθανότητες σε λιγότερο απίθανα μικρά βήματα στη σειρά, εξηγεί τα φαινομενικά θαύματα. Ο Dawkins πιστεύει, μάλλον δικαιολογημένα, ότι η εξελικτική θεωρία δεν έχει ευρέως αφομοιωθεί. Σαν βασικό λόγο αντίστασης στην αποδοχή της θεωρεί τη μεγάλη επιτυχία που έχουμε ως σχεδιαστές και δημιουργοί. Είμαστε απόλυτα εξοικειωμένοι με την ιδέα ότι η περίπλοκη και κομψή οργάνωση είναι ένδειξη προμελετημένου και επεξεργασμένου σχεδιασμού, δηλαδή έργο δημιουργού με πρόθεση. Χρειάστηκε μεγάλο άλμα της φαντασίας για να καταλάβουν ο Δαρβίνος και ο Wallace ότι, αντίθετα με κάθε διαίσθηση, υπάρχει κι ένας άλλος τρόπος με τον οποίον ο πολύπλοκος σχεδιασμός μπορεί να προκύψει από την πρωτόγονη απλότητα. Στόχος του συγγραφέα είναι να βοηθήσει τον αναγνώστη να πραγματοποιήσει αυτό το άλμα. Η ερμηνευτική δύναμη της νεοδαρβινικής θεωρίας —όπως αποκαλείται η σύγχρονη εξελικτική θεωρία— ξετυλίγεται με απαράμιλλη τεχνική από το συγγραφέα στα έντεκα κεφάλαια του βιβλίου. Το ταλέντο της γραφής του, που κέρδισε με το Εγωιστικό γονίδιο εκατοντάδες χιλιάδες αναγνώστες σ’ όλο τον κόσμο, εδώ κυριολεκτικά απογειώνεται.

Ο Dawkins διαθέτει την ικανότητα να παρουσιάζει τα αντίθετα επιχειρήματα έτσι ώστε να φαίνονται εύλογα κολακεύοντας την κοινή λογική και αφού κρατήσει τον εύπιστο αναγνώστη του για λίγο μετέωρο, με έναν απότομο ελιγμό επιτίθεται με τη δική του ατσάλινη επιχειρηματολογία και τα κατατροπώνει. Απολαμβάνοντας τη μεθοδική ανάπτυξη των ιδεών του συγγραφέα, μυείται κανείς και στα πλέον δυσπρόσιτα ζητήματα που έχουν αναδυθεί στο πλαίσιο του επιστημονικού διαλόγου για την εξέλιξη. Όλα τα κείμενα του Dawkins έχουν πυροδοτήσει την κριτική σε τέτοιο βαθμό ώστε να γραφούν ακόμη και βιβλία για την ανασκευή των θέσεών του. Η οπτική του είναι ο ανταγωνισμός τραβηγμένος στο έσχατο σημείο. Τον πυρήνα της σκέψης του τον διαπερνά η θέση ότι η φυσική επιλογή δρα στα γονίδια και όχι στους οργανισμούς (στα άτομα), στους πληθυσμούς ή τα είδη. Όπως χαρακτηριστικά λέει, οι οργανισμοί πρέπει να θεωρηθούν ένα «προσωρινό όχημα» μέσα στο οποίο τα γονίδια περνούν απειροελάχιστο χρόνο της δικής τους ζωολογικής ζωής. Προκαλώντας τη διαίσθησή μας, καταλήγει στον αφορισμό: «Οι ζωντανοί οργανισμοί υπάρχουν για χάρη των γονιδίων και όχι το αντίστροφο». Ας σημειωθεί ότι η κατάχρηση της αγαπημένης του ανθρωπομορφικής έννοιας του εγωιστικού γονιδίου, που αποσκοπεί αποκλειστικά στη διαιώνισή του, καθώς και ο σκληρός ανταγωνισμός του, έχουν κατακριθεί από πολλές πλευρές. Παρ’ όλη την ανελέητη κριτική που έχει δεχθεί η επιχειρηματολογία του Dawkins, όλοι οι αντίπαλοι χωρίς εξαίρεση συμφωνούν ότι ο Τυφλός ωρολογοποιός είναι ένα από τα καλύτερα βιβλία, για το ευρύ κοινό και όχι μόνον, που έχει γραφεί μετά τον Δαρβίνο για την εξέλιξη και τη φυσική επιλογή. Η ελληνική έκδοση διαθέτει για τον αναγνώστη ένα επιπλέον προτέρημα. Το βιβλίο συνοδεύει ένα εξαιρετικό προλογικό σημείωμα του καθηγητή Κ. Κριμπά για τις εξελικτικές σχολές (αγγλική, ρωσοαμερικανική και αμερικανοϊαπωνική) σε σχέση με τη βαρύτητα που δίνουν στη δαρβινική φυσική επιλογή για την ερμηνεία της εξέλιξης. Έτσι, ο Άγγλος ηθολόγος εντάσσεται στο πολυδιάστατο πνευματικό του περιβάλλον και ο αναγνώστης προσανατολίζεται άνετα στο χώρο και το χρόνο τόσο των εξελικτικών ιδεών όσο και των εμπειρικών δεδομένων.

Η έκδοση του Τυφλού ωρολογοποιού αποτελεί σημαντική συμβολή στην καχεκτική ελληνική βιβλιογραφία της εξελικτικής σκέψης. Η εμβέλειά της δεν περιορίζεται στον συνεχώς διευρυνόμενο κύκλο των αναγνωστών εκλαϊκευτικών βιβλίων της επιστήμης, αλλά επεκτείνεται και στους επαγγελματίες βιολόγους και εξελικτικούς σε όλες τις βαθμίδες της Εκπαίδευσης και της έρευνας. Θα άξιζε να εμβολιάσουν τους συλλογισμούς και τη διδασκαλία τους με τη δύναμη και τη διαύγεια που διαθέτει η επιχειρηματολογία του Dawkins.

 
—Γιώργος Μαλάμης,
Η Καθημερινή
, 4 Ιουλίου 1995

 
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ