ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Βασιλιάς σε χώρο άπειρο

Stephen Hawking, Το Σύμπαν σε ένα καρυδότσουφλο

 

Πριν από πολλά χρόνια είχα επιχειρήσει να διαβάσω το Χρονικό του Χρόνου, του Steven Hawking. Πρέπει  να ομολογήσω ότι δεν ήταν το ευκολότερο βιβλίο που είχα πιάσει στα χέρια μου. Η προδιάθεσή μου τότε ήταν να κατηγορήσω τον εαυτό μου. Είχα, πράγματι, καιρό να ασχοληθώ με φυσική. Αυτό θα ήταν μάλλον το αίτιο των δυσκολιών μου, σκέφθηκα. Όμως, ταυτόχρονα, είχα την εντύπωση ότι διαβάζω ένα βιβλίο με τις ρίζες του στο στέρεο έδαφος των κλασικών θεωριών και το κεφάλι του στα σύννεφα των νέων κοσμολογιών ή καλύτερα στο βασίλειο της επιστημονικής φαντασίας.

Το Σύμπαν σε ένα καρυδότσουφλο, με το οποίο επανέρχεται ο Steven Hawking δεκατρία χρόνια μετά, είναι ένα διαφορετικό βιβλίο. Και πρώτα απ’ όλα, η εκπληκτική εικονογράφησή του. Αρκετές ημέρες, πριν ανασκουμπωθώ και αρχίσω να το διαβάζω, το ξεφύλλιζα ξανά και ξανά, χαζεύοντας τις εικόνες και τα γραφικά και προσπαθώντας να καταλάβω τις λεζάντες. Το παράδοξο των διδύμων, η ισοδυναμία της βαρύτητας με την επιτάχυνση, η καμπυλότητα του χωροχρόνου, ο Einstein σε ελεύθερη πτώση, η διαστολή του Σύμπαντος, ο κώνος φωτός σε σχήμα αχλαδιού, ο φανταστικός χρόνος σε σχήμα πεπλατυσμένης σφαίρας, το σπιν των σωματιδίων με βάση τα τραπουλόχαρτα και τις συμμετρίες τους, οι μαύρες τρύπες σαν χωνιά παλιού φωνογράφου, πράσινοι εξωγήινοι, χορδές και p-βράνες, μια δισδιάστατη καμήλα που χωρίζεται σε δυο κομμάτια γιατί της λείπει η τρίτη διάσταση, όλα αυτά παραπέμπουν σε μια άλλη προσέγγιση, πιο ονειρική. Το νέο βιβλίο του Hawking μοιάζει να έχει τις ρίζες του στην επιστημονική φαντασία και το κεφάλι του στην όχι λιγότερο μυθώδη «Θεωρία των Πάντων», που ελπίζεται ότι θα συνενώσει κάποτε τη θεωρία της βαρύτητας με την κβαντομηχανική και ό,τι γνωρίζουμε για τα στοιχειώδη σωματίδια και τις δυνάμεις μέσω των οποίων αλληλεπιδρούν. Η ανάμειξη των εκπληκτικών γραφικών με την αισθητική των εικονογραφήσεων παλιών εκδόσεων του Ιουλίου Βερν ενισχύει την εντύπωση της ονειρικής ψευδαισθησίας.

Αν η κατανόηση έχει σχέση με την εξοικείωση, η εικονογράφηση παίζει ουσιαστικό ρόλο. Ποιος είπε ότι για τα ταξίδια στο παρελθόν και στο απώτατο μέλλον χρειαζόμαστε μια μηχανή του χρόνου; Ο Einstein περνά από τον 19ο αιώνα στον 20ό πάνω σε ένα ποδήλατο. Ο ίδιος ο Hawking, καθηλωμένος στο γνωστό ρομποτικό αναπηρικό καρότσι του, εκτοξεύεται στο μέλλον, όπου συναντά τον μαιτρ της σχετικότητας και παίζει μαζί του πόκερ. Το καρέ συμπληρώνουν ο Nεύτων και ο ύπαρχος Data, όλοι στρογγυλοκαθισμένοι αναπαυτικά στο διαστημόπλοιο της δημοφιλούς τηλεοπτικής σειράς «Star Trek».

Καταλήγουμε συνεπώς σε ένα πρώτο συμπέρασμα: Το βιβλίο ξεφυλλίζεται κατά προτίμηση σε ένα ζεστό χειμωνιάτικο διάκοσμο και η ανάγνωσή του καλό είναι να συνοδεύεται με δυνατό κόκκινο κρασί. Λέγαμε, λοιπόν, ότι το χρονικό επιμηκύνθηκε, εικονογραφήθηκε και άλλαξε διάρθρωση. Τέρμα πια η γραμμική ανάγνωση. Στον πρόλογο διαβάζουμε ότι για την κατανόηση των πέντε ύστερων κεφαλαίων αρκεί η κατανόηση των δύο πρώτων. Το χαοτικό διάβασμα δεν προάγει βέβαια την πλήρη κατανόηση, συμβάλλει όμως στο συμπλήρωμα ενός παζλ το οποίο σιγά σιγά αφήνει να διαφανεί το περίγραμμα της εικόνας που φιλοτεχνούν οι θεωρητικοί φυσικοί τις τελευταίες τρεις δεκαετίες.

Αλλά πού βρισκόμαστε σήμερα; Στα τέλη του 19ου αιώνα, η ατομική θεωρία εξηγούσε πολλές από τις ιδιότητες της ύλης, αλλά τα άτομα κανείς δεν τα είχε δει. Χρειάστηκε να αλλάξει ο αιώνας και να περάσουν δύο ακόμη δεκαετίες για να ανιχνευθούν πειραματικά και να γίνουν πλήρως αποδεκτά τα μικρότερα σωματίδια της ύλης. Τα μικρότερα είπα; Λάθος. Στις δεκαετίες του 1960 και του 1970, οι θεωρητικοί φυσικοί κατέφυγαν σε ακόμη μικρότερα, υποθετικά τότε, συστατικά της ύλης, τα κουάρκ, που δεν είχαν εμπειρική υπόσταση. Σήμερα, ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια παρεμφερή κατάσταση. Οι θεωρητικοί των χορδών μάς ζητούν να ξανακάνουμε διανοητικά άλματα. Θέλουν να μας πείσουν να ξεχάσουμε τα γνώριμα πια στοιχειώδη σωματίδια και να τα αντικαταστήσουμε με μονοδιάστατες χορδές και πολυδιάστατες μεμβράνες που πάλλονται σε έναν χώρο δέκα ή έντεκα διαστάσεων. Τι μας υπόσχονται; Τίποτε λιγότερο από την κατανόηση του Παντός. Πώς αυτό; Μα, με την ενοποίηση των θεωριών των στοιχειωδών σωματιδίων και των αλληλεπιδράσεών τους, συμπεριλαμβάνοντας την βαρύτητα και τον κυρτό χωροχρόνο της γενικής θεωρίας της σχετικότητας.

Έχει δει κανείς τις χορδές ή τις μεμβράνες; Η απάντηση είναι όχι. Έχει δει κανείς πίσω από τον ορίζοντα των τριών γνώριμών μας διαστάσεων; Όχι, και πάλι. Και το κυριότερο: Επιτρέπει η θεωρία των χορδών να κάνουμε επαληθεύσιμες προβλέψεις; Ούτε και αυτό. Μα τότε, τι τις θέλουμε τις χορδές; Ο Hawking απαντά, σαν καλός θετικιστής που είναι, ότι δεν περιμένει από τις χορδές και τους χώρους πολλαπλών διαστάσεων να έχουν υλική υπόσταση. Αρκεί ότι δίνουν μια ωριαία θεωρία, την «Θεωρία Μ», η οποία ενώνει τις πέντε θεωρίες των χορδών. Το ουσιαστικό είναι ότι οι υποθετικές χορδές μάς απαλλάσσουν από ένα μεγάλο βάρος, το οποίο μας είχε κληροδοτήσει η αρχή της απροσδιοριστίας του Heisenberg: Στην κβαντική θεωρία πεδίων εμφανίζονται μεγέθη με άπειρη τιμή, την οποία αγνοούμε ως αμελητέα ποσότητα, όπως ακριβώς κάνουμε με τα ψηφία μετά το κόμμα στους μπακάλικους λογαριασμούς μας. Μπορεί λοιπόν να μην έχουμε δει τις χορδές και τις εννέα +1 (ή +2) κυρτωμένες διαστάσεις του χώρου, αλλά μας απαλλάσσουν, κατά τα λεγόμενα των θεωρητικών, από τα ενοχλητικά άπειρα μεγέθη.

Με άλλα λόγια, η Θεωρία Μ είναι πολύ κομψή για να είναι λάθος. Ο Hawking τη συγχωρεί που ακόμη δεν έχει δώσει παρά μόνο το περίγραμμα του κοσμολογικού παζλ, και εξακολουθεί να ποντάρει σε αυτή. Μένει ο τίτλος: Γιατί το Σύμπαν σε ένα καρυδότσουφλο; Μα, πού αλλού, αφού η διαφορά όγκου ενός καρυδότσουφλου και του ανθρώπινου εγκεφάλου μηδενίζεται, συγκρινόμενη με τον τεράστιο όγκο του Σύμπαντος. Τι είναι συνεπώς το πραγματικό; Τι το φανταστικό; Το απεριόριστο Σύμπαν ή η εικόνα που χωρά στο καρυδότσουφλο του μυαλού μας;

«Ω Θεέ μου! Εγώ και μέσα σε ένα καρυδότσουφλο αν ήμουν περιορισμένος, θα μπορούσα να νιώθω βασιλιάς σε χώρο άπειρο…» Τα λόγια αυτά του Αμλετ επέλεξε ο Stephen Hawking ως μότο για το βιβλίο του.

«…φτάνει να μη με παίδευαν τούτοι οι εφιάλτες», συμπληρώνει τη φράση του ο Αμλετ. Και πράγματι, τα κακά όνειρα του Hawking είναι ίσως το αδύνατο σημείο του νέου του βιβλίου. Οι προφητείες του για το μέλλον της ανθρωπότητας, οι αναφορές του στη βιολογία και η πρόβλεψη του ερχομού ενός βελτιωμένου είδους ανθρώπου που θα εποικήσει μακρινούς πλανήτες, δεν θα άντεχαν σε σοβαρή κριτική. Μπορείτε να τα παραλείψετε ή να τα διαβάσετε στην αρχή για να σας φύγει η περιέργεια.

Αχ ναι. Παρά λίγο να το ξέχναγα: Είναι εξαιρετική η μετάφραση από τη Μαριάνθη Πετράκη. Αξίζει κάθε έπαινο…

Δήμος Τσαντίλης
Τα Νέα, 1 Δεκεμβρίου 2001

Ο Δήμος Τσαντίλης είναι συνεργάτης του Εθνικού Κέντρου Περιβάλλοντος.

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ