ΓΕΝΙΚΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ
ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΜΕ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ




Η πρώτη πλήρης ελληνική κοινωνιοβιολογία

Κώστας Κριμπάς, Κοινωνιοβιολογία

 

 

Ο ακαδημαϊκός Κώστας Κριμπάς, διακεκριμένος πανεπιστημιακός δάσκαλος και ερευνητής, δίνει και πάλι το «παρών», μετά το έξοχο δοκίμιό του για τον φυτοπαθολόγο και φιλόλογο Γιάννη Σαρεγιάννη, προσθέτοντας ένα ακόμη έργο στην ήδη εκτεταμένη βιβλιογραφία του, αξιοσημείωτης πρωτοτυπίας και τόλμης.

 

Η Κοινωνιοβιολογία του αποτελεί, από όσο γνωρίζω, την πρώτη στην ελληνική βιβλιογραφία ολοκληρωμένη προσέγγιση σε ένα θέμα που, από το 1975, όταν εκδόθηκε η Κοινωνιοβιολογία τού E.O.Wilson (ελληνική έκδοση: «Σύναλμα», 2000), δίχασε βαθιά την διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα, κατά κύριο λόγο των βιολόγων και στη συνέχεια εκείνη των επιστημών του ανθρώπου. Οι λόγοι είναι προφανείς. Ο E.O.Wilson, ένας από τους γνωστότερους ειδικούς στην ταξινόμηση των μυρμηγκιών και στη μελέτη των κοινωνιών τους, ακολουθώντας την έγκυρη παράδοση των ηθολόγων, επιχείρησε με την «Κοινωνιοβιολογία» να μελετήσει τις κοινωνίες διαφόρων ζώων, μεταξύ άλλων και του ανθρώπου.

Ενδεχομένως αυτή η μελέτη να είχε απήχηση μόνο στις βιολογικές σπουδές αν δεν είχε ασχοληθεί στο καταληκτικό της κεφάλαιο με τις ανθρώπινες κοινωνίες, προτείνοντας βιολογικές ερμηνείες των αναπαραγωγικών και πολιτισμικών τους μηχανισμών. Αυτό ειδικά το κεφάλαιο επέσυρε τη μήνι επιφανών βιολόγων, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν τα ονόματα του μακαρίτη πλέον S.J. Gould και του R.C. Lewontin. Με τον δεύτερο, ο Κριμπάς συνδέεται όχι μόνο ως προς την κοινή τους καταγωγή από τον πατριάρχη της θεωρίας της εξέλιξης Theodosius Dobzhansky (1900-1975), αλλά και με μακρά προσωπική φιλία. Αναφέρω το τελευταίο γιατί έχω τη γνώμη ότι η συγγραφική παραγωγή του φιλελεύθερου Κριμπά από το 1986, όταν εγκαινίασε, τουλάχιστον στην ελληνική βιβλιογραφία, με τα Δαρβινικά (εκδόσεις Ερμής) την οριστική στροφή του στην ιστορία και τη φιλοσοφία της βιολογίας, το έργο του βρίσκεται σε διαρκή διάλογο με τις θέσεις του μαρξιστή Lewontin. Σε μια ορισμένη πτυχή αυτής της δημιουργικής αντίθεσης, την οποία θεωρώ πολύ ενδιαφέρουσα, θα επανέλθω στη συνέχεια.

Η δαρβινική επέκταση

Για όσους παρακολουθούν συστηματικά τον Κριμπά, ως ιστορικό και θεωρητικό της εξέλιξης, η έκδοση της Κοινωνιοβιολογίας ήταν, σχεδόν, αναμενόμενη. Ήδη πριν από μία δεκαετία, στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του, με τον εύγλωττο τίτλο «Εκτείνοντας τον Δαρβινισμό και άλλα δοκίμια», είχε ασχοληθεί με τις, και κατά τον ίδιο, πλέον διαμφισβητούμενες περιπτώσεις της δαρβινικής επέκτασης, οι οποίες δεν είναι άλλες από τις απόπειρες ερμηνείας της κοινωνίας και ειδικότερα της ηθικής της με βιολογικούς όρους. Ωστόσο, στην οξεία κριτική του Lewontin ότι αυτές οι απόπειρες δεν είναι παρά ανάκληση του κυρίαρχου κατά τα τέλη του 19ου αιώνα βιολογικού ντετερμινισμού και κακέκτυπο επιστήμης, ο Κριμπάς δηλώνει ευθαρσώς, από τότε, «γοητευμένος από το πνευματικό θάρρος αυτού του εγχειρήματος και από το επιστημονικό ενδιαφέρον του». Από εκεί και πέρα, όσοι γνωρίζουν το πείσμα με το οποίο ο Κριμπάς υπερασπίζεται τις ιδέες του, είχαν κάθε λόγο να αναμένουν την Κοινωνιοβιολογία του, έστω και ως προδημοσίευση της μεγάλης σύνθεσης, όπως αναφέρει στον Πρόλογο, που ετοιμάζεται να εκδώσει προσεχώς με τίτλο Ο δαρβινισμός. Μια ιστορική και εννοιολογική ανασκόπηση.

Αν και η Κοινωνιοβιολογία του Κριμπά αναφέρεται διεξοδικά στην «Κοινωνιοβιολογία» του Wilson, την οποία θεωρεί μία από τις πέντε μεγάλες τομές της εξελικτικής μετά τον Κάρολο Δαρβίνο του 1858, σε καμία περίπτωση δεν εξαντλείται σε αυτήν. Αντίθετα, το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του βιβλίου έγκειται στα ανάντι και τα κατάντι αυτού του ορμητικού χειμάρρου αμφισβήτησης, αν όχι της επιστημολογικής εγκυρότητας τουλάχιστον της εργαλειακής χρησιμότητας των επιστημών του ανθρώπου. Έτσι, ο αναγνώστης ήδη από τις πρώτες σελίδες μυείται στα ενδότερα της νέας ώθησης, η οποία δίνεται στη θεωρία της εξέλιξης από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, όταν η αλτρουιστική συμπεριφορά είναι δύσκολο να κατανοηθεί με τον απλό δαρβινισμό. Την ανατροπή θα φέρει, στην προσπάθειά του να επιλύσει το πρόβλημα του αλτρουισμού, η μείζων συμβολή του William Hamilton (1937-2000) με τις εργασίες του για την εγκλείουσα αρμοστικότητα, αυτό που αργότερα ονομάσθηκε επιλογή συγγενών. Με απλά λόγια, το άτομο με αλτρουιστική συμπεριφορά ευνοεί την αναπαραγωγή άλλων ατόμων εις βάρος του.

Πλούσιο υλικό τεκμηρίωσης

Τις αντιστάσεις του επιστημονικού κατεστημένου στην αναγνώριση και τη δημοσίευση, το 1964, αυτής της ρηξικέλευθης σύλληψης του Hamilton αφηγείται τεκμηριωμένα ο Κριμπάς υποδεικνύοντας την οδό που οδηγεί μέσω του Maynard Smith και τουRobert Trivers στον Wilson. Αναφέρω ενδεικτικά, για την οικονομία του κειμένου μου, αυτό το επεισόδιο, ένα από τα πολλά ανάλογα που συνθέτουν την Κοινωνιοβιολογία, περισσότερο για να δείξω τη μεθοδολογία εργασίας του Κριμπά, ο οποίος συστηματικά διασταυρώνει βιογραφικά στοιχεία συνοδευόμενα από ανέκδοτο φωτογραφικό υλικό και πλούσιο υλικό τεκμηρίωσης με την ανάδυση νέων θεωρητικών συλλήψεων στην ιστορία της εξέλιξης.

Μέσω αυτού του προγράμματος συγγραφής, ο Κριμπάς θα περάσει από την παρουσίαση και την κριτική της κοινωνιοβιολογίας στα μακροχρόνια αποτελέσματα αυτής της διαμάχης στην ανάπτυξη γνωστικών πεδίων και δράσεων πέραν της βιολογίας, όπως η ηθική, η οικονομία, η αισθητική, η μουσική, η γλώσσα, ο χορός, η ψυχολογία, η επιστημολογία, η λογική. Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων θα ήταν περισσότερο συνεπές με την προσεκτική ανάλυση του Κριμπά να προσθέσουμε σε όλα τα ονόματα αυτών των γνωστικών πεδίων το επίθετο «εξελικτική» διά της οποίας το όλο εγχείρημα ανάγεται στον προγραμματικό στόχο του Wilson περί συνθέσεως των επιστημών της φύσης και του ανθρώπου, τον οριζόμενο, από τον ίδιο, με τον νεολογισμό «σύναλμα».

Οι ηθικές αξίες

Αυτό που δεν επιδέχεται παρεξηγήσεων είναι το συμπέρασμα του Κριμπά ότι, για παράδειγμα, οι βασικές ηθικές αξίες, αλλά και η λογική, όπως και οι βαθιές γλωσσικές δομές (σε αναπάντεχη συμμαχία με τη γλωσσολογία του Τσόμσκι) είναι εγγενείς, κοινές σε όλους τους ανθρώπους από κοινή γενετική εγγραφή, έτσι ώστε να παρέχουν την εντύπωση ότι έχουν μια εξωπραγματική, μεταφυσική υπόσταση. Στο πόσο τολμηρή είναι αυτή η υπόθεση θα αφιερώσω το τελευταίο σχόλιό μου για την Κοινωνιοβιολογία του Κριμπά. Μιας όμως και ανέφερα τον Τσόμσκι της δεκαετίας του 1960, μου προκαλεί εντύπωση γιατί ο Κριμπάς δεν σχολιάζει το έργο του μείζονος αμερικανού κοινωνιολόγου Talcott Parsons, το οποίο αναπτύσσεται την ίδια περίοδο, εισάγοντας ένα δομολειτουργικό μοντέλο περιγραφής ιεραρχημένων ορίων μεταξύ του βιολογικού, του κοινωνικού και του πολιτισμικού πολύ συγγενές, ώστε να πιθανολογείται ότι άμεσα ή έστω έμμεσα, επηρέασε και την ανάπτυξη της θεωρίας της εξέλιξης της ίδιας περιόδου. Να έρθω καταλήγοντας, στη διαφωνία Κριμπά - Lewontin, όπως υποσχέθηκα στην εισαγωγή μου. Αναρωτιόμουν από καιρό γιατί ο Κώστας Κριμπάς έχει επανειλημμένα συνοδεύσει την αυτονόητη δήλωση ότι η κριτική στην επιστήμη είναι καλόδεχτη χαρακτηρίζοντάς την με τον αυταρχικό όρο «αστυνόμευση» (βλ. σχετικά τα προλογικά του κείμενα στον Σεξουαλικό Πίθηκο, του Ε. Καφετζόπουλου, και στο Η Βιολογία ως Ιδεολογία, του R. Lewontin). Η τελευταία φράση του στην Κοινωνιοβιολογία αφιερώνεται στην ίδια αναγκαιότητα: «πρέπει να αναγνωρίζουμε στους αντιπάλους της κοινωνιοβιολογίας όχι μόνο τις αρνητικές τους πλευρές αλλά και τη θετική τους συνεισφορά στην αστυνόμευση του κλάδου». Νομίζω ότι τώρα, με την ολοκληρωμένη έκθεση των απόψεών του για την κοινωνιοβιολογία, έχω την απάντηση γι’ αυτή την, εκ πρώτης όψεως, παράδοξη εμμονή ενός πάντοτε κυριολεκτούντος επιστήμονα και φιλελεύθερου διανοούμενου. Ο Κριμπάς πιστός στην επιστημολογία του Popper δεν έχει πεισθεί από τα επιχειρήματα εναντίον της κοινωνιοβιολογίας. Από την άλλη γνωρίζει, όσο ίσως λίγοι, τις κακοτοπιές ( για παράδειγμα, τον αναγωγισμό ή τη φυσιοκρατική πλάνη), οι οποίες παραμονεύουν την εξελικτική θεωρία όταν επεκτείνεται πέραν των «σκληρών» και αυστηρών επιστημονικών κλάδων επί των οποίων θεμελιώθηκε. Όπερ έδει δείξαι, ή αλλιώς ένα σπάνιο παράδειγμα ακαδημαϊκού θάρρους και ήθους.

—Λεωνίδας Λουλούδης,
Καθημερινή, 22 Ιουνίου 2008

Ο Λεωνίδας Λουλούδης, είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 
ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ ΤΟΥ ΜΗΝΑ
ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΜΑΣ
ΟΙ ΑΓΟΡΕΣ ΣΑΣ
cart
Το Καλάθι σας είναι άδειο.

ΣΥΝΔΕΘΕΙΤΕ