του Μάρκου Καρασαρίνη

για το βιβλίο: Νίκολας Χρηστάκης, Προσχέδιο

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Γέιλ μιλάει για τις γενετικές βάσεις μιας καλής κοινωνίας και για τη σημασία των σύγχρονων τεχνολογικών επαναστάσεων.

«Θα πρέπει να θυμηθώ την ορολογία στα ελληνικά» μου λέει χαριτολογώντας ο Νίκολας Χρηστάκης την ώρα που συναποφασίζουμε σε ποια γλώσσα θα μιλήσουμε. Ο καθηγητής Κοινωνικής και Φυσικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Γέιλ, ο οποίος το 2009 είχε συμπεριληφθεί στη λίστα των «100 ανθρώπων με τη μεγαλύτερη επιρροή στον πλανήτη» του περιοδικού «Time», ετοιμάζεται για την επίσκεψή του στην Αθήνα, όπου θα παρουσιαστεί το πρόσφατο βιβλίο του «Προσχέδιο. Οι εξελικτικές ρίζες μιας καλής κοινωνίας» (εκδ. Κάτοπτρο). Η έκδοσή του στις Ηνωμένες Πολιτείες συνοδεύτηκε από διθυραμβικές κριτικές και άμεση ανάρρηση στον κατάλογο των μπεστ σέλερ των «New York Times»  —δικαίως, μια και πρόκειται για ένα έργο που παραθέτει τεκμήρια για μια συναρπαστική επιστημονική υπόθεση εργασίας: ότι οι σύνθετες ανθρώπινες κοινωνίες βασίζονται σε μια «κοινωνική ακολουθία», σε ιδιότητες όπως η φιλία, η συνεργασία, η αμοιβαιότητα, που έχουν γενετικές βάσεις.

Μιλάτε στο βιβλίο σας για ένα «προσχέδιο της κοινωνικής ζωής το οποίο είναι προϊόν της εξέλιξής μας και υπάρχει αποτυπωμένο στο DNA μας».
«Ξεκινώ από την ιδέα ότι ίσως δίνουμε συχνά περισσότερη σημασία στα πιο σκοτεινά σημεία του ανθρώπινου βίου, σε όσα μας χωρίζουν παρά σε όσα μας ενώνουν. Σε κάθε κοινωνία οι άνθρωποι δημιουργούν ένα παρόμοιο είδος κοινωνικής ευταξίας με οικεία γνωρίσματα που θεωρούνται καλά παγκοσμίως. Οι ανθρώπινες κοινωνίες παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη διαπολιτισμική ομοιότητα που δεν είναι τυχαία. Οφείλεται σε ένα εξελικτικό προσχέδιο. Οι καλές ιδιότητες αναγκαστικά θα πρέπει να υπερτερούν έναντι των κακών, διαφορετικά δεν θα είχαμε εξελιχθεί ως κοινωνικό είδος. Αν, για παράδειγμα, σε μια τέτοια περίπτωση, συναντούσαμε ο ένας τον άλλον, θα φερόμασταν άσχημα ή η επικοινωνία μας θα βασιζόταν σε ψευδείς πληροφορίες ή ακόμη και θα αλληλοσκοτωνόμασταν. Επομένως, θα είχαμε παραμείνει μοναχικά ζώα, δεν θα υπήρχε κέρδος στην κοινωνική ζωή. Άρα, το κέρδος από τη διασύνδεση μεταξύ ανθρώπων πρέπει να υπερβαίνει το τίμημα. Μεταξύ των εξελικτικών βιολόγων και των εξελικτικών κοινωνιολόγων είναι κοινός τόπος η σκέψη για τον τρόπο με τον οποίο η φυσική επιλογή έχει διαμορφώσει τη δομή και τη λειτουργία του σώματός μας. Το ίδιο συμβαίνει με τη δομή και τη λειτουργία του μυαλού μας. Το αν είμαστε περίεργοι ή όχι, αν αποφεύγουμε τα ρίσκα ή όχι, αν τείνουμε προς τη θρησκεία ή όχι, αποτελούν νοητικές ιδιότητες που διαμορφώθηκαν από τη φυσική επιλογή. Πέρα όμως από αυτά, ακόμη και η δομή και η λειτουργία των κοινωνιών μας έχουν διαμορφωθεί από τη φυσική επιλογή. Η κοινωνική ακολουθία είναι ένα σύνολο ιδιοτήτων διαμορφωμένων από τη φυσική επιλογή, τις οποίες οι άνθρωποι εκφράζουμε μεταξύ μας με φυσικό τρόπο —για παράδειγμα την αγάπη, τη φιλία, τη συνεργασία. Συμπερασματικά, πρόκειται για μια σειρά ανθρώπινων δυνατοτήτων που έχουν εξελιχθεί φυσικά και μας δίνουν τα εχέγγυα για μια καλή ζωή».

N Christakis

Ποιον ρόλο παίζουν οι αποκλίσεις από το προσχέδιο, οι αστοχίες, ο ατομικός παράγοντας;
«Πράγματι, υπάρχουν αποκλίσεις από το προσχέδιο, αλλά θα πρέπει να σημειώσουμε και πόση άσκηση πίεσης χρειάζεται για να γίνει κάτι τέτοιο. Για παράδειγμα, στην κοινωνία της Ανατολικής Γερμανίας ένας κοινωνικός θεσμός, η Στάζι επιχειρούσε να περιστείλει τη φυσική ανθρώπινη τάση προς τη φιλία διασπείροντας την καχυποψία όλων εναντίον όλων. Μιλάμε για ένα σύνολο δυνατοτήτων. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα τις θέσουμε σε ισχύ. Δεν σημαίνει ότι πάντοτε θα οικοδομούμε λειτουργικές κοινωνίες. Μπορούμε κάλλιστα να δημιουργήσουμε και δυσλειτουργικές. Στις περιπτώσεις των λειτουργικών κοινωνιών ωστόσο ανακαλύπτουμε τη διάταξη της κοινωνικής ακολουθίας. Και βλέπουμε μάλιστα παρόμοιες κοινωνικές ιδιότητες και σε κοινωνίες ζώων —των ελεφάντων, για παράδειγμα. Το γεγονός ότι ανεξάρτητα από εμάς και για εκατομμύρια χρόνια άλλοι οργανισμοί προκειμένου να απαντήσουν στην πρόκληση μιας λειτουργικής κοινωνίας εμφανίζουν τις ιδιότητες της κοινωνικής ακολουθίας, συνεργασία, διδασκαλία, ταυτότητα, φιλία, αποτελεί επιπλέον ισχυρή απόδειξη».

Η επανάσταση των νέων τεχνολογιών, του Διαδικτύου, των κοινωνικών μέσων, πόσο σημαντική μπορεί να αποδεχθεί ως προς τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις;
«Πράγματι, η επανάσταση της πληροφορίας δεν άλλαξε ακόμη τις θεμελιώδεις αυτές αλληλεπιδράσεις. Εδώ πρέπει να μιλήσουμε για τον ρυθμό των πραγμάτων. Τι εννοώ; Δεν νομίζω ότι η επανάσταση του 21ου αιώνα είναι ανάλογη της γεωργικής και της βιομηχανικής επανάστασης. Πρόκειται για ένα γεγονός που συμβαίνει μία φορά σε διάστημα πολλών αιώνων. Πλήθος στοιχείων όμως δείχνει ότι η γεωργική επανάσταση άλλαξε την ίδια την τροχιά της ανθρώπινης εξέλιξης. Σκεφτείτε την εξημέρωση των ζώων: χάρη σε αυτήν υπάρχει πλέον το γάλα των ζώων που μπορεί ο άνθρωπος να πιει σε κάθε ηλικία, όχι μόνο στη διάρκεια της γαλουχίας. Οι άνθρωποι που μπορούν να αφομοιώσουν το γάλα ως ενήλικοι έχουν ένα πλεονέκτημα και σήμερα το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού πίνει γάλα πέρα από τη βρεφική του ηλικία. Σκεφτείτε επίσης την επινόηση των πόλεων: συνέβαλε στην αύξηση της νοητικής ικανότητας, της εξυπνάδας του ανθρώπου. Σκεφτείτε τώρα την επινόηση του βιβλίου, η οποία είχε και μια διαφορετική συνέπεια: εφόσον γράφουμε, δεν χρειάζεται πια να θυμόμαστε —αφαιρεί δηλαδή μια συγκεκριμένη νοητική μας δεξιότητα. Στην ίδια κατηγορία θα κατέτασσα και το Διαδίκτυο».

Θα κατατάσσατε στην ίδια κατηγορία και την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης ή εδώ πρόκειται για ένα τελείως διαφορετικό πεδίο;
«Πειραματιστήκαμε με τους συναδέλφους μου με αυτά που αποκαλούμε “υβριδικά” ή “ετερογονιδιακά” συστήματα προσθέτοντας bot σε διαδικτυακές ομάδες ανθρώπων και παρατηρώντας πώς οι μηχανές μεταβάλλουν τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των τελευταίων. Είναι γεγονός ότι τις μεταβάλλουν και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η συγκεκριμένη τεχνολογία θα επηρεάσει την κοινωνία μας. Αν ρωτάτε, όμως, κατά πόσο θα επηρεάσει την εξέλιξή μας ως είδος, δεν γνωρίζω την απάντηση. Μπορώ να υποθέσω ότι σε διάστημα χιλιάδων ετών, ναι, θα μπορούσε να την επηρεάσει. Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, την τεχνολογία του Google Glass. Περπατάμε στον δρόμο, χρησιμοποιούμε ένα πρόγραμμα αυτόματης αναγνώρισης προσώπου που κατόπιν έχει πρόσβαση στη Wikipedia και μπορεί να ταυτοποιεί τους πάντες και να διακρίνει αν πρόκειται για φίλους, εχθρούς ή αγνώστους. Προσέξτε, τώρα. Αυτό σημαίνει ότι μια νοητική ικανότητα που πάντοτε είχε τεράστια σημασία για τον άνθρωπο, η δυνατότητα αναγνώρισης του γνωστού από τον άγνωστο και διάκρισης μεταξύ προσώπων, δεν του χρειάζεται πλέον εφόσον αντικαθίσταται από μια τεχνολογία. Άρα, οι άνθρωποι που δεν έχουν πια αυτή την προηγουμένως απολύτως αναγκαία ικανότητα θα επιβιώσουν μεταδίδοντας τα γονίδιά τους στους απογόνους τους, η εν λόγω ιδιότητα θα ατροφήσει και σε χιλιάδες χρόνια η συγκεκριμένη τεχνολογία θα έχει αλλάξει τον πληθυσμό του πλανήτη».

Είστε παρ’ όλα αυτά αισιόδοξος για το ανθρώπινο μέλλον;
«Ναι, οπωσδήποτε. Έχω εμπιστοσύνη σε όλες αυτές τις υπέροχες ιδιότητες της ανθρωπότητας για τις οποίες μιλήσαμε. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι στη βραχεία διάρκεια και υπό την επήρεια των δυνάμεων της Ιστορίας δεν θα υπάρξει και επιδείνωση των συνθηκών της ανθρώπινης κατάστασης. Όπως σημειώνω όμως και στην καταληκτήρια πρόταση του βιβλίου: “Το τόξο της εξελικτικής μας ιστορίας είναι μακρύ, αλλά κλίνει προς το καλό”».


BHMAgazino, 6 Οκτωβρίου 2019