Του Σπύρου Μανουσέλη
για το βιβλίο: J. Doyne Farmer, Εννοώντας το χάος
Η ικανότητά μας να προβλέπουμε με επιτυχία τη συμπεριφορά ενός οποιουδήποτε συστήματος εξαρτάται από το αν γνωρίζουμε επαρκώς τους φυσικούς νόμους, τις αλληλεπιδράσεις και τις αρχικές συνθήκες δημιουργίας του, που, στο σύνολό τους, καθορίζουν τη δυναμική του. Στο συλλογικό φαντασιακό των ανθρώπων αλλά και κάθε επιστήμης, η έρευνα της πραγματικότητας έχει αξία και νόημα μόνο στο μέτρο που μας αποκαλύπτει τους «αιώνιους» και «αμετάβλητους» νόμους της Φύσης.
Από τον δέκατο έβδομο αιώνα μέχρι πολύ πρόσφατα, η επιτυχία μιας επιστημονικής θεωρίας ταυτιζόταν με την ικανότητά της να προβλέπει, στη βάση ορισμένων φυσικών νόμων, τη μελλοντική συμπεριφορά και την εξέλιξη των φαινομένων που μελετούσε. Πρόκειται για το φιλόδοξο πρόγραμμα ενός απόλυτου και απαρέγκλιτου φυσικού ντετερμινισμού, στον οποίο δεν έχουν καμία θέση η αταξία, η αβεβαιότητα και άρα η δημιουργική ελευθερία που εμφανίζει η πραγματικότητα.
Συνήθως αυτό το άπιαστο όνειρο μιας αιτιοκρατικής παντογνωσίας περιγράφεται ως η «θεωρία των Πάντων» και η προϋπόθεση για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο ήταν —και εξακολουθεί να είναι— η συστηματική υποβάθμιση και η εξάλειψη από τον σκληρό πυρήνα των επιστημονικών εξηγήσεων κάθε τυχαίου ή συμπτωματικού φαινομένου και κάθε «αυθαίρετου» υποτίθεται ιστορικού παράγοντα.
Παρά τις φιλότιμες προσπάθειές μας, δυστυχώς, τα περισσότερα φυσικά συστήματα, πόσω δε μάλλον τα κοινωνικά και οικονομικά φαινόμενα, ήταν και παραμένουν μη προβλέψιμα. Τυπικά παραδείγματα πολύπλοκων και μη προβλέψιμων φαινομένων είναι η μη γραμμική εξέλιξη και η δυναμική όλων των φυσικών, βιολογικών και των οικολογικών συστημάτων, οι ξαφνικές μεταβολές του καιρού, οι καταστροφικοί σεισμοί, η εκδήλωση μιας ασθένειας ή η διάδοση μιας επιδημίας, καθώς και οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις, που οδηγούν σε κοινωνικές και ιστορικές ανατροπές.
Φανταστείτε, λοιπόν, τις δραματικές συνέπειες που είχε η σχετικά πρόσφατη, αλλά πολλαπλώς επιβεβαιωμένη επιστημονική ανακάλυψη ότι οι απολύτως ντετερμινιστικοί φυσικοί νόμοι και οι δήθεν απαράβατοι κανόνες οργάνωσης οδηγούν κατά κανόνα σε χαώδεις και εντελώς απρόβλεπτες φυσικές συμπεριφορές! Πράγματι, παρά τις επίμονες προσπάθειες της «κλασικής» επιστήμης, όλα ανεξαιρέτως τα ορατά ή μακροσκοπικά συστήματα, αυτά δηλαδή που μελετούν οι αστροφυσικοί, οι γεωλόγοι, οι βιολόγοι, οι μηχανικοί, οι γιατροί, οι κοινωνιολόγοι και οι οικονομολόγοι φαίνεται πως υπακούν σε τουλάχιστον δύο νέες αρχές οργάνωσης που ισχύουν για τα πολύπλοκα συστήματα:
1. Οι απλοί νόμοι δεν οδηγούν κατ’ ανάγκη σε απλές συμπεριφορές, και
2. Ελάχιστες και φαινομενικά ασήμαντες μεταβολές στις παραμέτρους που διαμορφώνουν τη σημερινή κατάσταση ενός πολύπλοκου (δηλαδή μη γραμμικού) συστήματος, μπορεί να οδηγήσουν στο μέλλον σε πολύ μεγάλες αλλαγές στη δομή και τη συμπεριφορά του.
Για τη σύγχρονη επιστήμη, η χαώδης ή μη γραμμική δυναμική, δηλαδή η εγγενής δομική αστάθεια και η μη προβλεψιμότητα, θεωρείται το τυπικό χαρακτηριστικό όλων των πολύπλοκων συστημάτων (φυσικών ή τεχνητών): από την εύρυθμη λειτουργία της ανθρώπινης καρδιάς μέχρι το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η επέλαση του χάους στη σύγχρονη οικονομία
Πώς επηρεάζουν αυτές οι νέες επιστημονικές ανακαλύψεις τη ζωή και τη σκέψη μας και ειδικότερα τις κλασικές οικονομικές αντιλήψεις και πρακτικές μας; Σε αυτό το πολύ επίκαιρο ερώτημα επιχειρεί να απαντήσει το βιβλίο «Εννοώντας το χάος: Μια καλύτερη οικονομική θεωρία για έναν καλύτερο κόσμο», που κυκλοφορεί άψογα μεταφρασμένο και επιμελημένο από τις εκδ. Κάτοπτρο.
Ο συγγραφέας αυτού του αξιόλογου και πολύ διαφωτιστικού βιβλίου είναι ο Ντόιν Φάρμερ (J. Doyne Farmer), διάσημος Αμερικανός επιστήμονας των πολύπλοκων συστημάτων, ο οποίος υπήρξε πρωτοπόρος ερευνητής σε πολλούς τομείς: χάος, πολύπλοκα συστήματα, τεχνητή ζωή, φορητοί υπολογιστές κ.ά. Σήμερα είναι διευθυντής του προγράμματος οικονομικής της πολυπλοκότητας στο Ινστιτούτο για τη Νέα Οικονομική Σκέψη (ΙΝΕΤ) του Oxford Martin School, και καθηγητής της επιστήμης πολύπλοκων συστημάτων στο Smith School for Enterprise and the Environment (αμφότερα ιδρύματα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης), ενώ συνεργάζεται και ως εξωτερικός καθηγητής στο αμερικανικό Ινστιτούτο της Σάντα Φε (SFI), που θεωρείται διεθνώς ο «ναός» των επιστημών της πολυπλοκότητας.
Με αφορμή την εμφανή αδυναμία πρόβλεψης των πιο πρόσφατων οικονομικών και κοινωνικών καταστροφών, όπως η τελευταία παγκόσμια οικονομική κρίση του 2008 και η διαχείριση της πρόσφατης πανδημίας του κορονοϊού, ο συγγραφέας αυτού του βιβλίου εξετάζει συστηματικά αν, και σε ποιο βαθμό, η σύγχρονη οικονομική επιστήμη είναι σε θέση να κατανοεί αφενός την εγγενώς χαώδη και ενίοτε καταστροφική δυναμική των οικονομικών φαινομένων και αφετέρου τις νοητικές εμμονές και τις γνωσιακές προκαταλήψεις των κλασικών οικονομικών θεωριών. Εμμονές και προκαταλήψεις που, μέχρι σήμερα, την εμποδίζουν να αναγνωρίζει —και ακόμη λιγότερο να κατανοεί και να διαχειρίζεται!— τον δημιουργικό ρόλο των χαοτικών φαινομένων και την αποφασιστική σημασία τους στη διαμόρφωση και τη συντήρηση όλων των πολύπλοκων οικονομικών φαινομένων.
Σύμφωνα με την καθιερωμένη οικονομική επιστήμη, η οικονομική συμπεριφορά των δρώντων υποκειμένων ή οικονομικών δραστών περιγράφεται επαρκώς από κάποια αφηρημένα γραμμικά μοντέλα, δηλαδή από τα πολύ απλοϊκά πρότυπα απώλειας-κέρδους, σύμφωνα με τα οποία κάθε οικονομικός δράστης λαμβάνει αποφάσεις με κριτήριο είτε τη μεγιστοποίηση του κέρδους είτε την ελαχιστοποίηση των απωλειών.
Αιώνες τώρα καλλιεργείται η ιστορικά και επιστημολογικά εσφαλμένη πεποίθηση ότι η ορθολογικότητα της οικονομικής σκέψης εξαρτάται αποκλειστικά από την ικανότητά της ή όχι να ερμηνεύει «αιτιοκρατικά» τα φαινόμενα που διερευνά. Ίσως έτσι εξηγείται η επίμονη υποβάθμιση του δημιουργικού ρόλου των ανθρώπινων οικονομικών δραστών όσο και η συστηματική παραγνώριση της εγγενούς πολυπλοκότητας των οικονομικών σχέσεων, για χάρη των πιο απλοϊκών ντετερμινιστικών εξηγήσεων. Αντίθετα, σύμφωνα με τον Ντόιν Φάρμερ, «Η επιστήμη της οικονομικής της πολυπλοκότητας προσφέρει μια εντελώς διαφορετική λύση», επειδή βασίζεται στα μη γραμμικά μοντέλα εξήγησης που έχουν ανακαλύψει, τις τελευταίες δεκαετίες, οι φυσικές επιστήμες των πολύπλοκων συστημάτων.
Σύμφωνα με το γραμμικό μοντέλο ανάλυσης, όταν δύο δυνάμεις δρουν ταυτόχρονα τότε το αποτέλεσμα της δράσης τους θα είναι μία κίνηση που προκύπτει ως το άθροισμα των κινήσεων που θα έκανε το σώμα εάν οι δυνάμεις δρούσαν χωριστά. Αυτή η επαλληλία των υποτίθεται ξεχωριστών δυνάμεων είναι μια χαρακτηριστική ιδιότητα μόνο των γραμμικών συστημάτων. Αντίθετα, σε ένα μη γραμμικό φυσικό σύστημα, δύο ή περισσότερες δυνάμεις μπορούν να γεννήσουν μη προβλέψιμες αναδυόμενες δομές και χαώδεις συμπεριφορές, οι μη αναμενόμενες ιδιότητες των οποίων είναι εντελώς διαφορετικές από αυτές που προδικάζουν οι βασικοί νόμοι της γραμμικής δυναμικής. Υπό αυτήν ακριβώς την έννοια, η μη γραμμικότητα των αλληλεπιδράσεων και οι χαοτικές δομές που προκύπτουν είναι τα γνωστικά αντικείμενα της επιστήμης της πολυπλοκότητας.
Η αχίλλειος πτέρνα της «κλασικής» οικονομικής επιστήμης, σύμφωνα με τον συγγραφέα, είναι ότι ισχύει και εφαρμόζεται μόνο σε «κλειστά» ή αυθαίρετα «απομονωμένα» συστήματα, δηλαδή σε μη ρεαλιστικά παραγωγικά συστήματα που δεν διαθέτουν πολλά περιθώρια ελευθερίας για τη δημιουργία πολύπλοκων οικονομικά δομών και πιο ελαστικών συμπεριφορών.
Στις σελίδες αυτού του καλογραμμένου βιβλίου παρουσιάζεται συστηματικά και με πλήθος καθημερινών παραδειγμάτων η εναλλακτική «οικονομική της πολυπλοκότητας», η οποία έχει το μεγάλο πλεονέκτημα να βασίζεται στα πολύ διαφορετικά θεωρητικά και μεθοδολογικά δεδομένα που προκύπτουν από την εφαρμογή —σε ρεαλιστικό χρόνο και όχι εκ των υστέρων— των υπολογιστικών προσομοιώσεων της πολύπλοκης οικονομικής συμπεριφοράς των δρώντων υποκειμένων.
Εφημερίδα των Συντακτών, 06 Δεκεμβρίου 2025
