Του δρ Χρήστου Λάσκου
για το βιβλίο: J. Doyne Farmer, Εννοώντας το χάος
Για τα περισσότερα προβλήματα που απαντούν στα εγχειρίδια των [οικονομικών], η μαθηματική λογική είναι αρκετά χρήσιμη. Πόσο συχνά, όμως, οι άνθρωποι συναντούν προβλήματα των εγχειριδίων στην πραγματική ζωή;
—Lynn Steen
Τα ορθόδοξα οικονομικά —τα μόνα, ουσιαστικά, που διδάσκονται πλέον— παρουσιάζουν προφανή μειονεκτήματα. Το μεγαλύτερο από όλα είναι το γεγονός πως βασίζονται αποκλειστικά στη λεγόμενη συγκριτική-στατική ανάλυση.
Στην πραγματικότητα, δεν μπορούν να επεξεργαστούν το δυναμικό χαρακτήρα της οικονομικής ζωής. Η πιο κοντινή σε αυτό προσέγγιση είναι η σύγκριση δύο καταστάσεων ισορροπίας στην αγορά, χωρίς καμιά δυνατότητα να γίνει αντιληπτή η μετάβαση. Με άλλα λόγια, η «κίνηση» της οικονομίας γίνεται ομαλά από ισορροπία σε ισορροπία. Για παράδειγμα, από μια κατάσταση, όπου προσφορά και ζήτηση τέμνονται, σε μια επόμενη, όπου προσφορά και ζήτηση τέμνονται!
Η στατική προσέγγιση δεν θεωρείται, μάλιστα, αποτέλεσμα κάποιας τωρινής αναλυτικής αδυναμίας, αλλά η μόνη λογική επιστημονική επιλογή. Έτσι, ας πούμε, δεν υπάρχει λόγος να έχουμε μια θεωρία των οικονομικών κρίσεων γιατί, πολύ απλά, σε μια οικονομία της αγοράς, δεν υπάρχουν οικονομικές κρίσεις.
Τα σχετικά φαινόμενα έχουν πάντοτε εξωγενή εξήγηση. Δεν είναι ποτέ ενδογενή στο σύστημα. Το σύστημα, αν αφεθεί ανεμπόδιστο, θα οδηγείται πάντοτε σε ισορροπία. Οι κρίσεις προέρχονται από «μαύρους κύκνους», οι οποίοι έρχονται από έξω. Μπορεί να είναι η κρατική παρέμβαση, μπορεί μια φυσική καταστροφή, ίσως ένας μετεωρίτης… Ποτέ, πάντως, δεν ευθύνεται η ίδια η αγορά.
Τα κυρίαρχα οικονομικά βασίζουν αυτή τους την πεποίθηση, αν και ο κόσμος κινείται από κρίση σε κρίση, σε πολύ απλά αξιώματα. Τα οποία συγκεφαλαιώνονται στα εξής:
Οι αγορές είναι πάντοτε αποτελεσματικές.
Τα οικονομούντα υποκείμενα χαρακτηρίζονται από τέλεια ορθολογικότητα· είναι τέλειοι λύτες προβλημάτων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα «αναλυτικής απλοποίησης» είναι η θεωρία του Νόρντχαουζ —βραβείο Νόμπελ για το 2018—, ο οποίος διατύπωσε μια ανάλυση για τις οικονομικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής βασιζόμενος σε ένα μοντέλο που «χρησιμοποιούσε ένα μόνο αντιπροσωπευτικό νοικοκυριό που εργάζεται για μια μόνο αντιπροσωπευτική επιχείρηση η οποία παράγει ένα μόνο αγαθό» (σελ. 261). Πράγμα που τον οδήγησε να «υπολογίσει» πως η άνοδος της θερμοκρασίας που «μεγιστοποιεί την ευημερία» είναι 3,4 βαθμοί Κελσίου έναντι του στοιχειοθετημένου στόχου του 1,5 βαθμό Κελσίου!
Αν κάποιος τους θέσει την αντίρρηση πως, προφανώς, τίποτε δεν είναι πιο μακριά από αυτό που και ο πιο αδαής παρατηρεί θα αντιλέξουν ότι τα αξιώματα, σε όλες τις επιστήμες, πρέπει είναι τόσο ή και περισσότερο απλά. Μόνο έτσι μπορεί να θεμελιωθεί μια ακριβής θεωρία. Άλλωστε, δεν είναι και πολύ εύστοχο, από επιστημονική άποψη, να παίρνουμε στα σοβαρά περιγραφές στις οποίες καταλήγουν «ακόμα και οι αδαείς».
Θα μπορούσαμε, βέβαια, να πούμε πως τα αξιώματα στη Γεωμετρία, για παράδειγμα, που είναι η πιο πετυχημένη παραγωγική θεωρία όλων των εποχών, είναι τόσο προφανή, ώστε και οι αδαείς συγκατανεύουν χωρίς αμφιβολία.
Στην πράξη, μια τέτοια διαπίστωση, όμως, δεν πρόκειται να κλονίσει την αυτοπεποίθηση των ορθόδοξων. Σε αυτό συντείνει και το γεγονός πως οι οικονομολόγοι του κυρίαρχου δόγματος παίρνουν το ένα Νόμπελ μετά το άλλο. Η επικύρωση της άποψής τους στη διανοητική αγορά, που κι αυτή είναι τέλεια αποτελεσματική (!), είναι η πιο ηχηρή απόδειξη της απόλυτης αξίας της.
Να επανέλθω, όμως. Οι ορθόδοξοι αντιμετωπίζουν την οικονομία στατικά. Όπως και νάχει, όμως, δεν υπάρχει αμφιβολία (για όποιον έχει μάτια να δει) πως η οικονομία είναι ασύλληπτα δυναμική. Και, αφού το κυρίαρχο δόγμα απορρίπτει αυτό το δεδομένο —που πιο δεδομένο δεν γίνεται—, η οικονομική δυναμική διερευνήθηκε από κάποιους αιρετικούς.
Πολύ αιρετικούς, όπως ο Μαρξ, ή μερικώς αιρετικούς, όπως ο Κέυνς. Με πολύ καλά αποτελέσματα, μάλιστα. Οι αιρετικές προσεγγίσεις έδειξαν πολλές φορές τα μεγάλα πλεονεκτήματά τους, ακριβώς στο μέτρο που επιχειρούσαν να εξηγήσουν τα «φαινόμενα». Οδηγούμενες από την βούληση του σώζειν τα φαινόμενα, κάνουν αυτό που είναι μείζον στοιχείο οποιασδήποτε επιστήμης, σε κάθε περιοχή του επιστητού. Επιδιώκουν την επικύρωσή της από την εμπειρία. Παρατηρώντας όπως οι αστρονόμοι, πειραματιζόμενοι όπως οι φυσικοί ή οι χημικοί.
Το βιβλίο του Φάρμερ είναι μια εξαιρετική δουλειά πάνω στη δυναμική πολιτική οικονομία, που επιδιώκει να αναμετρηθεί επιστημονικά με τον πραγματικό κόσμο και όχι με απλουστευμένα και απλοϊκά μοντέλα, που έχουν νόημα μόνο μέσα στα εγχειρίδια —αν έχουν νόημα κι εκεί.
Ο Φάρμερ είναι φυσικός. Έχει περισσότερους λόγους, λοιπόν, από τους ορθόδοξους οικονομολόγους, να διαθέτει μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση σε ό,τι αφορά τα μαθηματικά —την χρήση των οποίων επικαλούνται οι κυρίαρχοι οικονομολόγοι προκειμένου να τεκμηριώσουν την υπεροχή τους έναντι των συναδέλφων τους, που είναι περισσότερο ποιοτικοί παρά ποσοτικοί στην ανάλυσή τους. Που δείχνουν, δηλαδή, μεγάλη προσοχή σε πράγματα «πέρα από την οικονομία», για να εξηγήσουν τα οικονομικά φαινόμενα.
Ο Φάρμερ είναι φυσικός, ο οποίος ξεκίνησε την επιστημονική του διαδρομή από την χαοτική δυναμική, τα μη γραμμικά δυναμικά συστήματα. Περιπτώσεις, δηλαδή, συχνότατες στη φύση, όπου απολύτως ντετερμινιστικά (αιτιοκρατικά) συστήματα καταλήγουν να συμπεριφέρονται με «τυχαίο τρόπο». Τόσο που, από ένα σημείο κι έπειτα, η πρόβλεψη να γίνεται αδύνατη. Συστήματα αυτού του είδους είναι, ταυτόχρονα, αιτιοκρατικά και μη προβλέψιμα. Η κίνηση που παράγεται έχει επικρατήσει να ονομάζεται χάος.
«Το χάος χαρακτηρίζεται από δύο βασικές ιδιότητες: Η πρώτη είναι η ευαίσθητη εξάρτηση από τις αρχικές συνθήκες (δηλαδή, απειροελάχιστες διαφορές στην εκκίνηση προκαλούν τεράστιες αποκλίσεις στην μελλοντική εξέλιξη), και η δεύτερη η ενδογενής κίνηση (που σημαίνει ότι, αν και δεν υπάρχουν εξωτερικοί κλονισμοί, το σύστημα ουδέποτε ηρεμεί)» (σελ. 60).
Βέβαια, η λέξη χάος μπορεί να είναι παραπλανητική· υπάρχουν πολλές περιστάσεις στις οποίες συνυπάρχουν η τάξη και το χάος. Το χάος, όπως σημειώνει ο Φάρμερ, είναι ένας μηχανισμός για τη δημιουργία αταξίας με έναν τακτικό τρόπο. Από την άλλη, συχνά, η αταξία διαμορφώνει «τακτοποιημένα» μοτίβα.
Το χάος εμφανίζεται ακόμα και σε πολύ απλά συστήματα —όπως τρεις μάζες, που περιφέρονται γύρω από ένα κέντρο. Εδώ η πρόβλεψη, από ένα χρονικό διάστημα κι έπειτα, γίνεται αδύνατη.
Στην πραγματικότητα, όμως, τα συστήματα στον κόσμο είναι εξαιρετικά πολύπλοκα. Αυτή τους, μάλιστα, η πολυπλοκότητα επιτρέπει την ανάδυση ιδιοτήτων, οι οποίες δεν βρίσκονται με κανένα τρόπο στα απλά στοιχεία που τα συγκροτούν. Δείτε το παράδειγμα του εγκεφάλου.
«Εμείς οι άνθρωποι δεν σκεπτόμαστε απλώς· έχουμε συνείδηση, με ένα εξελιγμένο μοντέλο του εαυτού μας, του κόσμου γύρω μας και του τρόπου που ταιριάζουμε με αυτόν. Συνείδηση όμως δεν υπάρχει στα μεμονωμένα δομικά στοιχεία· αναδύεται από την αλληλεπίδραση δισεκατομμυρίων νευρώνων. Στον ανθρώπινο εγκέφαλο και σε άλλα πολύπλοκα συστήματα, η ανάδυση πραγματοποιείται όταν τα δομικά στοιχεία συνδέονται μεταξύ τους ώστε να προκύπτει συμπεριφορά ποιοτικά διαφορετική από εκείνη κάθε μεμονωμένου στοιχείου» (σελ. 48).
Αν η οικονομία είναι πολύπλοκο σύστημα —πράγμα που αποδέχονται όλοι εκτός από την πλειοψηφία των οικονομολόγων!— τότε ο μεμονωμένος ορθολογικός δράστης έχει τόσο σχέση με την μακροοικονομική συμπεριφορά όση ένα κύτταρο της μύτης σας με το σύνολο του σώματός σας.
Πόσο πολύπλοκο σύστημα είναι η οικονομία; Να μια στοιχειώδης καταγραφή.
Στον κόσμο υπάρχουν 2 δισεκατομμύρια νοικοκυριά και 200 εκατομμύρια επιχειρήσεις, καθώς και κυβερνήσεις και άλλοι τύποι οργανισμών. Τα νοικοκυριά καταναλώνουν χιλιάδες διαφορετικά προϊόντα, δημιουργώντας πολλά τρισεκατομμύρια συνδέσμους μεταξύ νοικοκυριών και επιχειρήσεων· επιπλέον, υπάρχουν πολλά τρισεκατομμύρια ενεργές συμβάσεις —τόσο πολλές που είναι δύσκολο να καταμετρηθούν.
Η κυρίαρχη οικονομολογία αρνείται αυτήν την πολυπλοκότητα. Της φτάνει ο «ορθολογικός λύτης» και η υπόθεση των «αποτελεσματικών αγορών», μαζί με μια «συνάρτηση ωφελιμότητας», που μεγιστοποιεί ο κάθε ένας.
Ο Φάρμερ, απορρίπτοντας, όσο ευγενέστερα μπορεί, αυτήν την καρικατούρα, δείχνει πόσο η εφαρμογή των πορισμάτων της θεωρίας της πολυπλοκότητας, με τα φαινόμενα χαοτικής δυναμικής, τάξης και ανάδυσης, που διευκρινίζει όλο και καλύτερα, μας δίνει μια πολύ καλή εξήγηση των οικονομικών φαινομένων· αλλά και αυτών της κλιματικής αλλαγής, της ενεργειακής μετάβασης, της τεχνολογικής μεταβολής, της ανάκαμψης από καταστροφές, της εξέλιξης των ανισοτήτων, των ιστορικών κρίσεων…
Τα μοντέλα, που αξιοποιούν οι οικονομολόγοι της πολυπλοκότητας, όπως, πιο πριν, αυτά του καιρού ή του κλίματος, έχουν δοκιμαστεί και παρουσιάζουν πολύ καλά αποτελέσματα. Η ευρύτερη αξιοποίησή τους θα δώσει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες προγραμματισμού και πρόβλεψης, στο πλαίσιο μια κατάστασης, όπου όλα είναι όλο και πιο πολύπλοκα.
Η εγκατάλειψη των κυρίαρχων δογμάτων είναι αναγκαία. Γιατί, εκτός από προκλητικά απολογητικά για τον καπιταλισμό, είναι και αναποτελεσματικά έως καταστροφικά.
Ηλεκτρονικό περιοδικό Fractal, (www.fractalart.gr), 14 Απριλίου 2026
